Polski FADN 2005-2007

Dla kogo świński interes?

Województwo nasze należy do czołówki krajowej, jeżeli chodzi o chów trzody chlewnej i zajmuje drugie miejsce po Wielkopolsce, utrzymując 12% pogłowia krajowego. Dla naszych rolników nie bez znaczenia jest sytuacja ekonomiczna w chowie trzody chlewnej, bo od tego w głównej mierze zależą ich dochody. W opłacalności trzody chlewnej zawsze występowały lepsze i gorsze czasy wynikające z tzw. cyklu świńskiego, ale obecna sytuacja jest najgorsza od szeregu lat, a spadek pogłowia jest największy od 2001 roku.

W końcu listopada 2008 r. pogłowie trzody chlewnej w Polsce wynosiło 14.242,3 tys. sztuk i było niższe o 3.378,9 tys. sztuk (o 19,2%) od stanu notowanego w analogicznym okresie 2007 r., a w porównaniu z końcem lipca 2008 r. - niższe o 1.183 tys. sztuk, tj. o 7,7%. Stado loch na chów zmniejszyło się w porównaniu z listopadem 2007 r. o 19,4%, w tym pogłowie loch prośnych spadło o 17,6%.

W stosunku do stanu w końcu lipca 2008 r. liczba loch na chów spadła o 6,4%, w tym liczba loch prośnych zmniejszyła się o 3,7%. Na aktualną sytuację w chowie trzody chlewnej miały wpływ wysokie ceny zbóż i pasz notowane już w 2007 roku, a także w okresie pierwszych siedmiu miesięcy 2008 r., które znacząco zmniejszały opłacalność produkcji żywca wieprzowego. Rolnicy masowo ograniczali chów świń lub wycofywali się w ogóle z tego kierunku produkcji. Wprawdzie od stycznia 2008 r. notowano sukcesywny wzrost cen żywca wieprzowego (w listopadzie 2008 r. za 1 kg żywca wieprzowego rolnicy otrzymywali w skupie 4,28 zł, tj. o 30,8 % więcej niż w listopadzie 2007 r.), ale koszty produkcji z uwagi na utrzymywanie się do żniw wysokich cen ziemiopłodów paszowych pozostawały nadal wysokie i nie zachęcały rolników do podjęcia działań w kierunku odbudowy stada świń. Od sierpnia 2008 r. ceny zbóż zaczęły znacząco spadać, lecz opłacalność tuczu świń nie poprawiła się na tyle, by wyhamować dalszy spadek pogłowia trzody chlewnej.

Spadek pogłowia trzody chlewnej w końcu listopada 2008 r. w porównaniu ze stanem z przed roku, miał charakter powszechny i wystąpił we wszystkich województwach. Najgłębiej, o ponad 20%, pogłowie świń spadło w 5 województwach: dolnośląskim (o 26,2%), mazowieckim (o 24,6%), zachodniopomorskim (o 22,2%), warmińsko-mazurskim (o 20,6%) i opolskim (o 20,4%). W województwie kujawsko-pomorskim w końcu listopada pogłowie trzody chlewnej wynosiło 1.598,1 tys. sztuk; spadek w stosunku do stanu w analogicznym okresie 2007 roku wynosił 18,4%.

Powstaje zasadnicze pytanie: czy najgorsze jest za nami i czy spadek pogłowia jest przejściowy, a może ma charakter trwały (strukturalny) i poprawa opłacalności produkcji nie wpłynie istotnie na wzrost pogłowia świń? Odpowiedź na to pytanie nie jest łatwa, ale warto zatem zobaczyć jak kształtowała się produkcja, koszty i dochody gospodarstw, w których dominującym kierunkiem produkcji jest chów trzody chlewnej w cyklu zamkniętym (maciory i loszki oraz tucz trzody łącznie, stosując klasyfikacje UE). Odpowiedzi na postawione pytania poszukiwano, wykorzystując wyniki rachunkowości rolnej z gospodarstw, które uczestniczą w systemie rachunkowości Polski FADN. W naszym województwie rachunkowość FADN prowadzi 1300 rolników, a w skali kraju 12 tys. Ponieważ dobór gospodarstw do prowadzenia rachunkowości nie jest dokonywany w ramach województwa, a regionu (Polska została podzielona na cztery makroregiony), wobec tego analizę dochodów przeprowadzono na podstawie danych pochodzących z 501 gospodarstw położonych na terenie makroregionu Wielkopolska i Śląsk, który obejmuje województwa: kujawsko-pomorskie, wielkopolskie, dolnośląskie i opolskie. Gospodarstwa te prowadziły nieprzerwanie rachunkowość w latach 2005-2007. Gospodarstwa podzielone zostały na grupy w zależności od liczby sztuk przeliczeniowych (LU) w gospodarstwie. Średni stan macior w analizowanych gospodarstwach wynosił około 15 sztuk i wahał się od 4 sztuk w pierwszej grupie gospodarstw (do 15 LU) do 200 sztuk macior w ostatniej grupie gospodarstw (120 i więcej LU). System ewidencji FADN niestety uniemożliwia podanie dokładnej liczby sprzedawanych tuczników, przyjęto zatem szacunkowo sprzedaż od jednej maciory 18-20 sztuk tuczników. W makroregionie są gospodarstwa, dla których osiągnięcie takiej sprzedaży jest bardzo dużym wyzwaniem, ale są producenci trzody chlewnej, którzy sprzedają i 22 tuczniki rocznie od jednej maciory. Zróżnicowanie gospodarstw objętych analizą pod względem rozmiarów produkcji jest bardzo duże, od 270-300 tuczników średnio w grupie do 3.000-4.000 tuczników w gospodarstwach o największej skali chowu świń.

Gospodarstwa nastawione na produkcję trzody chlewnej różnią się wyraźnie powierzchnią gospodarstwa jak i wielkością ekonomiczną wyrażaną w ESU (Europejska Jednostka Wielkości). Średnia powierzchnia gospodarstwa wynosiła 20 ha UR, natomiast gospodarstwa w ostatniej grupie, to gospodarstwa o powierzchni 140 hektarów (tab. 1). Różnica w powierzchni gospodarstwa pomiędzy przeciętnym gospodarstwem a gospodarstwami o największej skali chowu jest 7-krotna. Jeszcze większe różnice występują pod względem wielkości ekonomicznej. Wielkość ekonomiczna wyrażona w ESU jest miarą siły ekonomicznej gospodarstwa, która lepiej charakteryzuje gospodarstwo oraz jego możliwości rozwojowe niż wielkość obszarowa. Gospodarstwa zaliczone do ostatniej grupy są 11-krotnie większe niż przeciętne gospodarstwo. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że w przeciwieństwie do wielkości obszarowej, która w analizowanych latach jest mniej więcej na tym samym poziomie, wielkość ekonomiczna zmalała o 21,2%. Wynika to z tego, że wielkość obszarowa wyrażona jest w hektarach, natomiast wielkość ekonomiczna uzależniona jest od poziomu produkcji i kosztów bezpośrednich. W latach 2005-2007 relacja ta pogarszała się, czego wyrazem jest spadek wielkości ekonomicznej gospodarstw o największej skali produkcji.

Wzrost powierzchni gospodarstwa związany jest z większym udziałem gruntów dzierżawionych. Przeciętnie gospodarstwa dzierżawiły około 14% ziemi, natomiast w ostatniej grupie gospodarstw dzierżawa stanowiła 35%. Również zwiększenie skali produkcji związane było z dodatkowym zatrudnieniem pracowników najemnych. 

W gospodarstwach utrzymujących do 25 macior najem pracowników miał znaczenie marginalne, natomiast  gospodarstwa zaliczone do najwyższej skali produkcji zatrudniały średnio 4,4 pracownika najemnego w roku. Można zatem uznać, że gospodarstwa utrzymujące do 25 macior to gospodarstwa rodzinne, natomiast ostatnia grupa gospodarstw to bardziej przedsiębiorstwa funkcjonujące w oparciu o duży udział ziemi dodzierżawionej i najemnej siły roboczej.

Ogólna wartość aktywów (majątku) jest silnie uzależniona od skali produkcji. Przeciętnie gospodarstwo nastawione na chów trzody chlewnej dysponuje majątkiem około 400 tys. zł (tab. 2), natomiast gospodarstwa o największej skali produkcji około 3.000 tys. zł (7,5-krotnie większa wartość majątku).

W strukturze majątku dominującą pozycję stanowią środki trwałe - ponad 80%. Głównym składnikiem majątku trwałego są budynki i budowle średnio 45%, a następnie maszyny, urządzenia i środki transportu około 20%.

Jeżeli chodzi o strukturę aktywów, to różnica pomiędzy poszczególnymi grupami gospodarstw jest minimalna, rzędu 2-3%. Ważnym wskaźnikiem charakteryzującym możliwości wykonania pracy jest wartość maszyn, urządzeń i środków transportowych na jednego pełnozatrudnionego pracownika (techniczne uzbrojenie pracy). Wskaźnik ten w dwóch ostatnich grupach gospodarstw kształtuje się na poziomie 100 tys. zł na pełnozatrudnionego i jest 2,5-krotnie wyższy niż w przeciętnym gospodarstwie nastawionym na chów trzody chlewnej (tab. 2). Wynika z tego, że wartość aktywów ogółem jest bardziej zróżnicowana w zależności od skali produkcji niż techniczne uzbrojenie pracy. Oznacza to, że większe gospodarstwa efektywniej wykorzystują maszyny i urządzenia niż gospodarstwa mniejsze.

Prowadzenie produkcji na dużą skalę o wysokiej intensywności jest niemożliwe bez udziału zewnętrznych źródeł finansowania (kredytów). Średnio w analizowanych gospodarstwach zadłużenie aktywów wynosiło 10% i wyraźnie wzrastało wraz ze wzrostem skali (tab. 2). W ostatniej grupie gospodarstw wskaźnik zadłużenia wynosi 22-23%. W analizowanych latach nie widać wzrostu zadłużenia. Można uznać, że zadłużenie gospodarstw - nawet o  największej skali produkcji jest bezpieczne. Dowodzi to, że rolnicy bardzo wnikliwie analizują możliwości spłaty zaciągniętych kredytów. Wraz ze wzrostem zadłużenia zmienia się natomiast struktura zadłużenia. Gospodarstwa o mniejszej produkcji mają mniejsze zadłużenie, ale zdecydowanie większy jest udział kredytów krótkoterminowych (30-40%), o krótkim  okresie spłaty. Natomiast gospodarstwa o większej produkcji mają wyższe zadłużenie, ale większy udział kredytów długoterminowych.

Wartość produkcji w analizowanych gospodarstwach wzrosła o 20% ze 127 do 154 tys. zł. (tab. 3). Jedynie w gospodarstwach o największej skali produkcji, produkcja w latach 2005-2007 była na tym samym poziomie, tj. około 1.500 tys. zł. Należy jednak podkreślić, że w ostatniej grupie gospodarstw pogłowie loch w 2007 r. spadło w stosunku do 2005 r. o 40 sztuk i miało to wpływ na wartość produkcji trzody chlewnej. W gospodarstwach tych był większy udział produkcji roślinnej w strukturze produkcji ogółem. Gospodarstwa te rekompensowały sobie spadek produkcji trzody chlewnej wzrostem produkcji roślinnej, co pozwoliło utrzymać produkcję na niezmienionym poziomie. Gospodarstwa zaliczone do grupy o największej skali produkcji uzyskują prawie 11-krotnie większą produkcję niż przeciętne gospodarstwo zajmujące się chowem trzody chlewnej. Zróżnicowanie gospodarstw pod względem wartości produkcji zbliżone jest zatem do zróżnicowania omawianych gospodarstw pod względem ich wielkości ekonomicznej (ESU). Potwierdza to wcześniej postawioną tezę, że wielkość ekonomiczna lepiej charakteryzuje gospodarstwa pod względem siły ekonomicznej niż wielkość obszarowa.

Poziom produkcji w gospodarstwie jest bardzo mocno uzależniony od  ponoszonych nakładów (kosztów). Koszty w odniesieniu do 1 ha UR są miarą intensywności produkcji. Szczególnie odnosi się to do kosztów bezpośrednich wyrażonych na 1 ha UR. Koszty bezpośrednie, to koszty nawozów, środków ochrony roślin, nasion, pasz z zakupu oraz usług weterynaryjnych. Koszty produkcji w gospodarstwach o największej skali produkcji były zdecydowanie wyższe niż w innych grupach gospodarstw. Ponadto w latach 2005-2007 systematycznie wzrastały i w 2007 roku były wyższe o 57% w stosunku do roku 2005. Natomiast koszty ogółem (bezpośrednie i pośrednie) wzrosły w tej grupie gospodarstw o 42%. Oznacza to, że gospodarstwa te chcąc utrzymać produkcję na zbliżonym poziomie jak w roku 2007 intensyfikowały produkcję poprzez wzrost nakładów.

Wynik finansowy gospodarstw z nieopłaconą pracą rolnika i jego rodziny określa się za pomocą dochodu z rodzinnego gospodarstwa rolnego. Dochód w przeciętnym gospodarstwie nastawionym na chów trzody chlewnej wynosił około 40 tys. zł  Charakteryzował się on niewielkimi wahaniami w poszczególnych latach oraz wyraźnym wzrostem wraz ze wzrostem skali produkcji (tab. 4). W gospodarstwach o największej skali produkcji miał miejsce znaczny spadek dochodu. W roku 2006 w stosunku do roku 2005, dochód spadł o 32,3%, a w roku 2007 w stosunku do 2005 roku o 36,9%. Bardzo wysoki dochód w tych gospodarstwach w  2005 r. (13-krotnie wyższy niż w przeciętnym gospodarstwie nastawionym na chów trzody chlewnej) był efektem wyraźnego wzrostu cen po wstąpieniu Polski do UE zarówno w roku 2004, jak i w pierwszej połowie roku 2005. Stąd tak korzystne rezultaty ekonomiczne w tym okresie.

W latach 2006 i 2007 następuje znaczny spadek cen za żywiec oraz wzrost kosztów środków do produkcji co skutkuje wyraźnym spadkiem dochodu. Dochody gospodarstw o największej skali produkcji w latach 2006-2007 ustabilizowały i były 8-krotnie wyższe w stosunku do dochodu w przeciętnym gospodarstwie nastawionym na chów trzody chlewnej.

Uwzględniając parytetowy poziom opłaty pracy własnej odpowiadający rocznej płacy netto w gospodarce narodowej, obliczono umowny zysk z gospodarstwa. Płaca ta w 20005 r. wynosiła 18 348 zł, w 2006 r. 19 272 zł, a w 2007 r. 19 840 zł na osobę pełnozatrudnioną. Tak obliczony zysk powinien zapewnić nadwyżkę środków  związaną z prowadzeniem gospodarstwa (za zaangażowany kapitał i ziemię) i ponoszonym ryzykiem. Oszacowana wartość zysku dla gospodarstw utrzymujących do 10 macior była ujemna, dopiero gospodarstwa utrzymujące około 15 macior uzyskiwały minimalny zysk 7-10 tys. zł. Wyraźny wzrost zysku na poziomie 30-40 tys. zł wystąpił w gospodarstwach utrzymujących  25 macior. Natomiast w gospodarstwach utrzymujących 40 macior wynosił około 73-82 tys. zł. Najwyższy umowny zysk osiągnęły gospodarstwa o największej skali produkcji, utrzymujące 160-200 macior. Średnio w latach 2006-2007 wynosił on 302 tys. zł i był 30-krotnie wyższy od analogicznego zysku w przeciętnym gospodarstwie nastawionym na chów trzody chlewnej.

Wskaźnik rentowności kapitału własnego może być porównywalny z oprocentowaniem lokat długoterminowych i odpowiada na pytanie: czy lepiej kapitał, którym dysponujemy zaangażować w produkcję, czy może założyć lokatę w banku lub kupić obligacje, akcje lub fundusze inwestycyjne? Analizując wskaźnik rentowności kapitału własnego można jednoznacznie wskazać, że w latach 2005-2007 gospodarstwa utrzymujące 40 i więcej macior mogłyby liczyć na większy zwrot z zaangażowanego kapitału własnego w chów trzody chlewnej niż lokowanie w banku. W gospodarstwach utrzymujących 25 macior wskaźnik rentowności zbliżony był do oprocentowania lokat długoterminowych. Natomiast w gospodarstwach utrzymujących 15 i mniej macior wskaźnik rentowności był niski (2-3%) lub ujemny.

Z przedstawionych danych wynika, że w analizowanych latach sytuacja dochodowa gospodarstw, w których dominującym kierunkiem produkcji jest chów trzody chlewnej była dość stabilna. Natomiast w gospodarstwach o największej produkcji wystąpił duży spadek dochodu, szczególnie w roku 2006 w stosunku do roku 2005. Gospodarstwa produkujące dużo mają zdecydowanie większe możliwości rozwojowe, ale są też bardzo wrażliwe na pogorszenie warunków ekonomicznych (spadek cen).

Z kolei gospodarstwa o małej produkcji utrzymujące do 10 macior mają małe możliwości rozwojowe, ale funkcjonują głównie dlatego, że znaczną część kosztów w tej grupie gospodarstw stanowi amortyzacja majątku trwałego, nie wiążąca się wydatkowaniem środków finansowych. W dłuższej perspektywie funkcjonowanie gospodarstw, które nie odtwarzają majątku jest niemożliwe. Ponadto gospodarstwa te nie mogą liczyć na parytetową opłatę pracy własnej.

Analiza gospodarstw nastawionych na chów trzody chlewnej wykazała, że w latach 2005-2007 skala produkcji na poziomie 15 macior stwarzała możliwości jako takiego funkcjonowania gospodarstw. Pewna poprawa sytuacji ekonomicznej występowała w gospodarstwach utrzymujących 25 macior, natomiast znaczna poprawa dochodów miała miejsce w gospodarstwach utrzymujących 40 i więcej  macior. Należy jednak zdawać sobie sprawę z tego, że dolna granica skali produkcji po przekroczeniu, której rolnik będzie mógł liczyć na satysfakcjonujące dochody będzie się przesuwała w górę.

Patrząc na rolnictwo  województwa kujawsko-pomorskiego w kontekście  przedstawionych wyników nie można być optymistą. Potencjalnych gospodarstw, które mogą upatrywać szansy w chowie świń jest naprawdę niewiele, są to gospodarstwa o dużej skali produkcji, wysokiej efektywności technicznej (niskie zużycie paszy, wysokie  przyrosty, duża liczba tuczników sprzedanych od maciory) i ekonomicznej (niskie koszty produkcji). Należy jednak zdawać sobie sprawę z tego, że dla zdecydowanej większości gospodarstw brak jest alternatywnych kierunków produkcji, wynikających głównie z ograniczeń spowodowanych objęciem naszego rolnictwa mechanizmami Wspólnej Polityki Rolnej, jak kwotowanie produkcji, czy też stawianie wysokich wymagań jakościowych przez przemysł rolno-spożywczy. W tej sytuacji duża część rolników w województwie kujawsko-pomorskim skazana jest na chów świń i uprawę zbóż, tak długo jak będzie to możliwe, bez większej perspektywy na przyszłość. Obiektywnie trzeba powiedzieć, że dotyczy to większości naszych gospodarstw, co jest dużym problemem społecznym. Niskie dochody to nie tylko ograniczone możliwości rozwoju gospodarstwa, ale także gorsze warunki życia i kształcenia dzieci. W tej sytuacji nie pozostaje nic innego jak podjęcie skutecznych działań zmierzających do reorientacji zawodowej (odejście z rolnictwa lub poszukiwanie dodatkowych dochodów) znacznej części mieszkańców wsi, którzy do tej pory żyli z rolnictwa. Ze względu na wagę tego problemu powrócimy do nich w następnych numerach "Wsi Kujawsko-Pomorskiej".

Tabela 1. Powierzchnia gospodarstw i wielkość ekonomiczna

Tabela 2. Majątek i zadłużenie gospodarstw

Tabela 3. Produkcja i koszty

Tabela 4. Dochód, zysk i rentowność kapitału własnego

dr Roman Sass
KPODR Minikowo