Procedura nabycia i podziału spadku

Chcemy przybliżyć Państwu procedury nabycia i podziału spadku, w którego skład wchodzi gospodarstwo rolne.

Po ustaleniu, czy znajdujemy się w kręgu osób powołanych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego w drodze dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, kolejnym krokiem, mającym doprowadzić do uregulowania własności tego gospodarstwa, jest złożenie w sądzie rejonowym wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.

Stwierdzenie nabycia spadku przez sąd.

Postępowanie mające doprowadzić do stwierdzenia nabycia spadku wszczyna się poprzez złożenie w sądzie rejonowym, właściwym ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy, wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. We wniosku tym należy podać:

• oznaczenie właściwego wydziału cywilnego sądu rejonowego, do którego wniosek jest kierowany;
• imię i nazwisko oraz dokładny adres wnioskodawcy;
• wykaz uczestników postępowania, przez których rozumiemy wszystkie osoby powołane do dziedziczenia na mocy testamentu i ustawy, wraz z ich dokładnymi adresami zamieszkania;
• tytuł "Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po [imię i nazwisko zamarłego]";
• w głównej części wniosku podać dane o spadkodawcy (imię i nazwisko, data śmierci, ostatnie miejsce zamieszkania, stan cywilny) oraz informację o tym, czy istnieje testament, wymienić spadkobierców i podać informację, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne.

Do wniosku należy dołączyć:

• odpis wniosku w tylu kopiach, ilu jest uczestników postępowania;
• odpis skrócony aktu urodzenia dla mężczyzn i kobiet niezamężnych;
• odpis skrócony aktu małżeństwa dla kobiet zamężnych;
• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy;
• testament w oryginale + tyle kopii, ilu jest uczestników postępowania;
• oświadczenia o przyjęciu, odrzuceniu spadku lub zrzeczeniu się dziedziczenia (jeśli były składane).

Pomimo zamieszczenia we wniosku informacji, jakie osoby znajdują się w kręgu spadkobierców, sąd z urzędu bada, czy wymieniono wszystkich uczestników postępowania. Ustala również, czy spadkodawca pozostawił testament, oraz wzywa do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Po złożeniu testamentu sąd dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia. Jeżeli w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, sąd bada, którzy spośród spadkobierców powołanych z ustawy do spadku odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Cała procedura stwierdzenia nabycia spadku kończy się wydaniem przez sąd postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w którym zostają ustalone udziały poszczególnych spadkobierców w spadku.

Po 2 października 2008 roku, jeśli zostanie zaakceptowany projekt Ministerstwa Sprawiedliwości, stwierdzenia nabycia spadku będzie mógł dokonać także notariusz, co pozwoli na uniknięcie długotrwałej drogi sądowej.

Podział spadku
Ostatnim etapem ustalenia własności gospodarstwa wchodzącego w skład spadku jest procedura działu spadku. Jeżeli krąg spadkobierców obejmuje więcej niż jedną osobę, to od momentu śmierci spadkodawcy jego majątek staje się współwłasnością wszystkich dziedziczących osób.

Z testamentu lub z ustawy wynika, jaka część majątku powinna przypadać poszczególnym spadkobiercom. Dla zniesienia tej współwłasności konieczny jest podział spadku - dokonany bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź w formie orzeczenia sądu.

Umowny dział spadku
Umowny dział spadku możliwy jest jedynie wtedy, gdy spadkobiercy osiągną porozumienie co do sposobu podziału majątku spadkowego. W innym przypadku konieczny jest sądowy dział spadku. Istotny jest fakt, że procedura umownego działu spadku może objąć jedynie część spadku, pozostały zaś majątek może nadal pozostawać przedmiotem współwłasności.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość (a z taką sytuacją mamy do czynienia przy dziedziczeniu gospodarstwa rolnego), to umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W innych sytuacjach umowa o dział spadku może być zawarta w dowolnej formie.

Sądowy dział spadku
Jeżeli spadkobiercy nie mogą osiągnąć porozumienia co do sposobu podziału majątku spadkowego, konieczne jest przeprowadzenie sądowego działu spadku. Wszczynane jest ono w momencie złożenia wniosku o dział spadku. Z wnioskiem tym może wystąpić:

• każdy ze współspadkobierców;
• osoba, która nabyła (dostała lub odkupiła) udział w spadku, nie zaś konkretną rzecz z majątku spadkowego (telewizor, samochód itp.);
• spadkobiercy wyżej wymienionych osób.

Wniosek należy złożyć w sądzie rejonowym właściwym ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy. Wniosek powinien zawierać:

• oznaczenie właściwego wydziału cywilnego sądu rejonowego, do którego jest kierowany;
• imię i nazwisko oraz dokładny adres wnioskodawcy;
• wykaz uczestników postępowania, przez których rozumiemy wszystkie osoby wymienione w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku;
• tytuł wniosku "Wniosek o dział spadku po [imię i nazwisko zamarłego]";
• imię i nazwisko spadkodawcy oraz informację o tym, kiedy zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, przez jaki sąd i sygnaturę akt sprawy zakończonej wydaniem tego postanowienia;
• informację o tym, co wchodzi w skład spadku;
• propozycję podziału spadku (komu ma przypaść gospodarstwo, kogo należy spłacić, w jaki sposób podzielić grunty, itp.).

Do wniosku należy dołączyć:

• odpis wniosku dla sądu i kopie wszystkich załączników dla uczestników postępowania;
• poświadczenie prawa własności, jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość (akt notarialny, wypis z ksiąg wieczystych itp.).

Zadaniem sądu podczas toczącego się postępowania będzie ustalenie, co wchodzi w skład majątku spadkowego oraz sposobu podziału poszczególnych jego części. Należy podkreślić, że sami uczestnicy mogą sugerować sposób dokonania działu, jednak ostateczna decyzja należy do sądu. Współspadkobiercy zostaną przez sąd poproszeni o podanie swojego wieku, zawodu, stan rodzinnego, danych dotyczących zarobków i majątku. Będą oni również zobowiązani do określenia, w jaki sposób korzystali ze spadku dotychczas oraz poinformowania o innych okolicznościach, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie, co każdy ze współspadkobierców ma otrzymać ze spadku.

Sąd z reguły dokonuje działu całego spadku, jedynie w wyjątkowych okolicznościach dochodzi do częściowego podziału majątku spadkowego. Z taką sytuacją mamy do czynienia m.in. w przypadku, gdy zachodzą wątpliwości, czy wszystkie przedmioty wchodzące w skład spadku stanowiły własność spadkodawcy.

Dokonując działu spadku, sąd może:

• dokonać fizycznego podziału przedmiotów między spadkobierców;
• przyznać przedmioty jednemu lub kilku spadkobiercom;
• dokonać tzw. podziału cywilnego, czyli sprzedaży wszystkich przedmiotów i rozdysponować uzyskaną w ten sposób sumę.

W dwóch pierwszych przypadkach sąd ustala również obowiązek spłaty spadkobierców, którzy otrzymali mniejszą część majątku niż przypadający im udział, bądź nie uzyskali w wyniku podziału żadnych przedmiotów wchodzących w skład spadku.

Po zakończeniu działu spadku spadkobierca staje się samodzielnym właścicielem całości, bądź części gospodarstwa, które wchodziło w skład masy spadkowej.

Monika Bauza, Bartosz Frymarkiewicz
specjaliści ds. porad prawnych
KPODR w Minikowie, Oddział w Przysieku