O solankach, tężniach i uzdrowiskach

Województwo kujawsko-pomorskie oprócz cennych walorów przyrodniczych posiada białe i brunatne bogactwa naturalne. Białe, to sól w okolicach Inowrocławia i Mogilna oraz wapienie (Piechcin, Janikowo, Barcin). Jest też nieeksploatowany węgiel brunatny na Pałukach, m.in. w okolicach Barcina oraz jeszcze mało wykorzystane wody termalne (okolice Torunia i Grudziądza). W swoich rozważaniach skupimy się na Kujawach oraz na soli i solankach.

Inowrocław, położony jest na wysadzie solnym, a znajdująca się sól na Równinie Inowrocławskiej jest pozostałością po występującym tam w czasach prehistorycznych (210 mln lat temu) Morzu Cechsztyńskim. Miasto to, należące w XIX w. do Niemiec, przybrało nazwę Hochensalz (Wysoka Sól). Wielki przemysł inowrocławski zapoczątkowała w latach 60-tych XIX w. eksploatacja złóż soli. Rozwój gospodarczy wsparła także, zbudowana w 1882 r., fabryka sody w Mątwach (dzisiaj dzielnica miasta). Do jej produkcji przydały się nieodległe złoża wapieni.

W 1875 r. w Inowrocławiu założono solanki i utworzono uzdrowisko. Na przykładzie rozwoju uzdrowiska w Inowrocławiu widać, jak kształtował się kapitalizm na terenie Polski. Podobnie, jak w "Ziemi Obiecanej" Reymonta, to przedstawiciele trzech narodowości najbardziej licznych w miastach polskich, wzięli sprawę w swoje ręce.

W Inowrocławiu trzej adwokaci: Wilkowski, Tripcke i Hoeniger, powołując spółkę, zakładają uzdrowisko "Solanki Inowrocławskie". Firmował je dr praw Zygmunt Wilkowski. Spółka wykupiła od miasta tereny pod budowę obiektów kąpielowych oraz parku zdrojowego i już w 1876 r. uruchomiono pierwszy zakład leczniczy z 14 wannami do kąpieli solankowych. Dziś sanatoria posiadają ok. 1600 miejsc noclegowych, rocznie leczy się tu 25 tys. kuracjuszy. Słabobodźcowy  klimat nizinny okolic Inowrocławia nie obciąża organizmów osób chorych na niewydolność krążenia i ma dobroczynny wpływ w procesie rehabilitacji chorób serca i po zawale. Klimat sprzyja także leczeniu chorób reumatycznych oraz wspiera rehabilitację układu ruchu.

W Parku Solankowym zwanym Solankami, mieszczą się wszystkie obiekty uzdrowiskowe i sanatoria, tężnia solankowa i liczne obiekty kulturalno-sportowe. Park Solankowy ma powierzchnię 55 ha. Na tej przestrzeni poza obiektami sanatoryjnymi znajdują się zabytki przyrody z urozmaiconym drzewostanem i architekturą parkową, malownicze stawy z mostkiem prowadzącym wprost do tężni. W pobliżu muszli koncertowej znajduje się jeden z dwóch pomników upamiętniających założyciela Solanek Zygmunta Wilkowskiego. Ozdobą głównego wejścia do parku jest pomnik pawia, pełniący jednocześnie rolę zegara słonecznego. Częstym gościem Solanek był generał Władysław Sikorski, mieszkający w nieodległym Parchaniu. W sierpniu 2005 r. odsłonięto jego pomnik. Najcenniejszym obiektem z punktu widzenia leczniczego jest tężnia solankowa- piękne inhalatorium, zlokalizowane w północno-zachodniej części Solanek. Została ona otwarta we wrześniu 2001 roku. Inowrocławska tężnia (jedna z trzech w Polsce) ma kształt dwóch połączonych ze sobą wieloboków, mierzy 9 m wysokości i ponad 300m długości. Na całej jej długości znajduje się taras widokowy. Można tam wejść przez jedną z dwu stylowych bram wejściowych.

Wokół tężni powietrze przesycone jest jodem i mikroelementami, powstającymi wskutek ociekania solanki i działania ruchu powietrza. Wytworzony w ten sposób aerozol służy profilaktyce i wspomaga leczenie górnych dróg oddechowych, tarczycy i schorzeń alergicznych skóry oraz obniża poziom ciśnienia tętniczego.

Gwałtowny rozwój przemysłu w Inowrocławiu w wieku XIX i XX został wyhamowany w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Złożyły się na to rozwój i potrzeby uzdrowiska (zagrożenie zanieczyszczenia powietrza), a przede wszystkim zamknięcie kopalni soli i ograniczenie pobierania solanki. W 1907 r. w kopalniach miała miejsce katastrofa, woda zalała wszystkie wyrobiska. Pomimo to zdecydowano się na pobieranie solanki z zatopionych szybów, co spowodowało nasilenie się zjawisk krasowych (wymywanie rozpuszczalnych skał i substancji). W latach 1909-1911 w mieście miały miejsce trzy rozległe zapadliska, z czego pierwsze w kwietniu 1909 r. pod północnym ramieniem transeptu kościoła pw. Zwiastowania NMP. Ze względu na bezpieczeństwo miasta, w latach 80-tych postanowiono zalać inowrocławską kopalnię. Proces ten zakończono w 1991 r., zaś w 1997 r. zniknęła z pejzażu Inowrocławia wieża kopalniana.

Jeszcze starsze od Inowrocławia jest uzdrowisko w Ciechocinku, znane wcześniej jako miejsce pozyskiwania soli. Ciechocinek uchodzi za najsławniejsze uzdrowisko położone na nizinie (część Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej). Mieszkańcy nazywają ten teren Kujawami Białymi lub Piaszczystymi (od rodzaju gleb). Niekiedy obszar między Bydgoszczą a Ciechocinkiem zwany też był Olędrami ze względu na tradycje osadnictwa holenderskiego nad  Dolną Wisłą, sięgającego XVI wieku. Poszukiwania źródeł solnych prowadzono już w XVII w., kiedy to wywiercono pierwsze źródło. W związku z odcięciem dostaw soli z ośrodków małopolskich (Bochnia i Wieliczka), które znalazły się w zaborze austriackim na przełomie XVIII i XIX w. rozpoczęto dalsze poszukiwania i wiercenia w okolicy Ciechocinka. Inicjatywę budowy tężni przypisuje się Stanisławowi Staszicowi, dyrektorowi ds. górnictwa oraz ministrowi skarbu Królestwa Polskiego Ksaweremu Druckiemu-Lubeckiemu. Tężnie I i II wzniesiono w latach 1827-1829, a III w1859 r. Do budowy tężni zużyto 19 tys. m3  drewna i 50 tys. m3 tarniny, wznosząc z pieniędzy rządowych jeden z największych kompleksów tężniowych w Europie. Pierwszy zakład warzelni soli w Ciechocinku-Słońsku otwarto w 1826 r., a w 1832 r. uruchomiono jej produkcję na skalę przemysłową.

W 1836 r. w przydrożnym zajeździe zainstalowano 4 wanny miedziowe do kąpieli solankowych. Data ta jest uważana za początek ciechocińskiego lecznictwa uzdrowiskowego. Wkrótce po tym oddawano do użytku kolejno Łazienki (z wannami do kąpieli błotnych i solankowych).W 1865 r. Polacy pod zaborem rosyjskim rozpoczęli starania, by Ciechocinek uczynić miastem. Jednak dopiero w 1908 r. wieś Ciechocinek przemianowano, ale tylko na osadę. Na początku XX w. Ciechocinek był już modnym kurortem. Wybudowano muszlę koncertową w stylu zakopiańskim (1909 r.), powstała spółka udziałowa budowy wzorcowych dworków i pensjonatów dla kuracjuszy. Dopiero w okresie I wojny światowej pod okupacją niemiecką nadano Ciechocinkowi prawa miejskie (1916 r.). Okres międzywojenny przyczynił się do utrwalenia pozycji miasta jako najsłynniejszego polskiego uzdrowiska nizinnego.

 Z tego okresu pochodzi basen kąpielowy (1931-1932) w stylu modernistycznym uważany za najpiękniejszy w Polsce, wykorzystujący termy solankowe (30-36oC). Miasto posiada wiele interesujących drewnianych zabytków z których część reprezentuje tzw. styl szwajcarski. W tymże stylu wybudowano, m.in. Galerię Spacerową (1880-1881) - obecnie pijalnia wód mineralnych, teatr letni (1888-1890), kawiarnię "Bristol" i salę koncertową. Zabudowę uzdrowiska tworzą klasycystyczne w stylu Łazienki I i II i późniejsze - eklektyczne Łazienki III i IV oraz pensjonaty dla kuracjuszy.

Sercem Ciechocinka, punktem orientacyjnym i miejscem spotkań kuracjuszy jest "Grzybek", czyli solankowa fontanna wykonana w 1926 r. według projektu Stanisława Noakowskiego z Nieszawy, znanego architekta, rysownika i malarza.

 Jednak główną jego atrakcją są trzy największe w Europie drewniane tężnie, służące do odparowywania wody z solanek (z 6% do ok. 27%). Obejście wszystkich tężni to ponad 1,6 km marszu. Cząsteczki soli, bromu i jodu wdychane przez spacerujących znakomicie działają na ich drogi oddechowe i ciśnienie krwi. W Ciechocinku leczy się podobnie jak w Inowrocławiu choroby układu krążenia, oddechowego oraz narządów ruchu i schorzeń reumatycznych.

Najstarszym i najciekawszym parkiem Ciechocinka jest Park Zdrojowy (18 ha), założony w 1875 r. Rosną tu, oprócz typowych przedstawicieli naszej flory, sprowadzone ze świata takie rośliny, jak np. oliwki, tuje, miłorząb dwuklapowy i tulipanowiec amerykański. W Parku są dwie ciekawe budowle muszla koncertowa i Pijalnia Wód Mineralnych. Nowszy - Park Sosnowy chlubi się "Dworkiem Prezydenta", zbudowanym w stylu klasycystycznym w latach 20-tych XX w. dla Ignacego Mościckiego.

Wieniec, to mniej rozsławione uzdrowisko w naszym województwie. Może dlatego, że także znajdowało się pod zaborem rosyjskim, jak Ciechocinek i później zostało odkryte, bo w 1907 r. Lokalizacja kilka kilometrów od Włocławka. Bogatsi mieszkańcy Warszawy jeździli do modniejszych uznanych kurortów, zaś biedniejsi wybierali Świerk, Świder lub Otwock, gdzie lasy i klimat były podobne. Walory lecznicze uzdrowiska w Wieńcu, to przede wszystkim wody siarczanowo-chlorkowo-wapniowo-sodowo-fluorkowo-siarkowe oraz odkryte w pobliżu duże zasoby borowiny (torf leczniczy). Miejscowość zaciszna, położona na terenie nizinnym, lekko falistym, pokrytym rozległym masywem lasów sosnowych o bogatym podszyciu z przewagą jałowca. Powietrze jest więc nasycone eterycznymi substancjami wydzielanymi przez drzewa iglaste.

Specjalnością uzdrowiska jest leczenie chorób krążenia, schorzeń narządów ruchu i reumatycznych.

Przychodzi na myśl staropolskie powiedzenie "cudze chwalicie, swego nie znacie, sami nie wiecie, co posiadacie".

A przy okazji, radzę zwiedzać (odwiedzać) nasze i nie tylko uzdrowiska, póki zdrowie i siły jeszcze służą.

Na podstawie przewodników i folderów turystycznych

Bolesław Konitz
KPODR Minikowo

08 2009