Wdrożony w Polsce system rachunkowości rolnej (FADN) obowiązuje w całej Unii Europejskiej. Jednolitość metodyki pozwala dokonać porównań polskich gospodarstw rolnych z gospodarstwami innych krajów członkowskich Unii Europejskiej.

Wyniki stanowiące podstawę empiryczną opracowania dotyczą 2006 r. i pochodzą ze wszystkich krajów UE, z tym, że dane z Niemiec są danymi wstępnymi.

Dane dotyczące pola obserwacji FADN wskazują, że 757,3 tys. polskich gospodarstw rolnych stanowiło najliczniejszy ich zbiór w krajach UE. Ich udział wynosi 18,2% w ogólnej liczbie 4168,2 tys. badanych gospodarstw. To sprawia, że stan polskich gospodarstw rzutuje w sposób istotny na obraz średniego gospodarstwa rolnego funkcjonującego w Unii Europejskiej. Drugim krajem pod względem liczebności gospodarstw jest Hiszpania (739,6 tys.), a najmniejszą ich liczbą ma Malta (1,4 tys.).

Zasoby gospodarstw rolnych
Dane o zasobach użytków rolnych dowodzą, że polskie gospodarstwa rolne należą do najmniejszych w Unii Europejskiej. Średni obszar użytków rolnych gospodarstwa, wynoszący 17,32 ha, był prawie 2 razy mniejszy od średniej europejskiej. Według tego kryterium, polskie gospodarstwa znalazły się na 6. miejscu od końca.

Użytki rolne znajdujące się w polskich gospodarstwach były w najwyższym stopniu w Europie (po Irlandii) zasobem własnym rodzin rolniczych (72,1%). W przypadku posiadania w zasobach gospodarstwa rolnego ziemi obcej (dzierżawionej), w strukturze kosztów pojawia się czynsz, powodujący odpowiednie obniżenie poziomu dochodu z rodzinnego gospodarstwa rolnego. Udział ziemi własnej w średnim gospodarstwie w polu obserwacji FADN wyniósł 48%.

Polskie gospodarstwa ulokowały się także w grupie gospodarstw najmniejszych w UE, po zastosowaniu bardziej odpowiedniego, ale jeszcze mniej znanego parametru niż zasoby ziemi, a mianowicie wielkości ekonomicznej wyrażanej w europejskich jednostkach wielkości (ESU). Średnia wielkość ekonomiczna gospodarstwa w Polsce wynosząca 10,2 ESU, była prawie 3,3-krotnie mniejsza od średniej w UE. Według tego parametru polskie gospodarstwa lokują się na 3. miejscu od końca. To wskazuje, że polskie gospodarstwa posiadają znacznie mniejszą zdolność tworzenia nadwyżki ekonomicznej, niżby można było wnioskować na podstawie zasobów ziemi.

Innym parametrem zastosowanym do pomiaru wielkości gospodarstwa rolnego są aktywa znajdujące się w jego wyposażeniu. Wartość aktywów w średnim gospodarstwie w Polsce wyniosła 77,2 tys. euro, co ulokowało je na ostatnim miejscu od końca wśród 25 krajów członkowskich UE. Wartość aktywów gospodarstwa w Polsce była ponad 4 krotnie mniejsza od średniej w UE wynoszącej 309,2 tys. euro.

Bardzo pomocnym parametrem do oceny potrzeb kapitałowych w programowaniu zmian struktury agrarnej jest wartość aktywów gospodarstwa rolnego, przypadająca na 1 ESU. Parametr ten ukazuje potrzeby kapitałowe konieczne dla uzyskania potencjalnej zdolności tworzenia nadwyżki ekonomicznej o wartości 1200 euro.

Dla uzyskania 1 ESU polskie gospodarstwa potrzebowały 7,6 tys. euro aktywów wobec 9,3 tys. euro aktywów w średnim gospodarstwie FADN. Z tą względnie niewielką różnicą od średniej europejskiej, polskie gospodarstwa ulokowały się na 6. miejscu wśród krajów członkowskich UE.

Dla dokładniejszej analizy różnic w potencjale wytwórczym gospodarstw rolnych, zasoby pracy wyrażone liczbą osób pełnozatrudnionych (AWU) i kapitału odniesiono do posiadanych zasobów ziemi rolniczej. Po obliczeniu koncentracji zasobów pracy, wyrażonych liczbą AWU przypadających na 100 ha użytków rolnych, okazało się, że nakłady pracy w polskich gospodarstwach rolnych odpowiadały 10,28 AWU i były 2,2 razy większe od średnich europejskich (4,66 AWU). Ten poziom nakladów pracy ulokował polskie gospodarstwa w grupie państw o wysokich nakładach pracy - na 5 miejscu wśród 25 krajów członkowskich UE. Poza zasobami pracy, zauważalne jest także duże zróżnicowanie wartości aktywów w przeliczeniu na 100 ha użytków rolnych. W polskich gospodarstwach ich wartość wyniosła 445,5 tys. euro, podczas gdy w średnim gospodarstwie europejskim wyniosła 889,9 tys. euro. Dane te wskazują, że wyposażenie polskich gospodarstw w aktywa jest prawie dwukrotnie mniejsze od średniego w UE. Ta wartość ulokowała gospodarstwa polskie na 6. miejscu od końca w UE.

Wśród aktywów gospodarstwa rolnego jest grupa aktywów - maszyny i urządzenia techniczne mająca bezpośredni wpływ na wydajność techniczną pracy. Z tego powodu obliczany jest wskaźnik uzbrojenia technicznego pracy, wyrażony wartością maszyn i urządzeń przypadającą na osobę pełnozatrudnioną (AWU). Według tego kryterium, polskie gospodarstwa z wartością 10,0 tys. euro na AWU znalazły się w środkowej grupie gospodarstw, na 7. miejscu od końca. W stosunku do średniej UE wynoszącej 18,0 tys. euro uzbrojenie techniczne pracy w polskich gospodarstwach było 1,9 razy niższe.

Wydajność ziemi i pracy
Przeprowadzona analiza wartości produkcji przypadającej na 1 ha użytków rolnych dowiodła, że wydajność ziemi lokuje gospodarstwa polskie w strefie środkowej. Wartość tego parametru wyniosła 1343 euro, co stanowiło 73,5% średniej europejskiej. Uzyskana wydajność ziemi ulokowała gospodarstwa polskie na 15. miejscu w Unii Europejskiej. Na taki poziom wydajności ziemi miały istotny wpływ niskie wydajności techniczne produkcji roślinnej i zwierzęcej. Dla przykładu plon pszenicy, wynoszący 42,2 dt z ha, był niższy o 18 dt od średniej europejskiej, a wydajność mleczna wynosząca 4491 kg, była najniższa w UE. Te parametry lokowały Polskę odpowiednio na 11. miejscu od końca i na ostatnim, 25. miejscu w UE.

Według parametru wydajności pracy określonego wartością zrealizowanej produkcji przypadającej na osobę pełnozatrudnioną wynoszącej 13,1 tys. euro, polskie gospodarstwa znalazły się na 3 miejscu od końca. Wartość tego parametru była trzykrotnie niższa od średniej europejskiej. O poziomie wydajności pracy zdecydowały duże zasoby pracy w relacji do zasobów ziemi w gospodarstwie i ich niski poziom uzbrojenia technicznego.

Efektywność finansowa
Dla oceny efektywności gospodarowania posłużono się 2 parametrami kosztu jednostkowego: produkcji i dochodu z rodzinnego gospodarstwa rolnego (DzRGR).

Na podstawie obliczonych parametrów należy stwierdzić, że polskie gospodarstwa charakteryzują niskie koszty uzyskania jednostki produkcji (bez uwzględnienia kosztów własnych czynników wytwórczych). Koszt jednostkowy produkcji był o 0,07 euro mniejszy od średniego w UE. Ten parametr ulokował gospodarstwa polskie na 6 miejscu w UE. Najwyższy koszt jednostkowy produkcji poniosły gospodarstwa słowackie (1,58 euro), a najniższy gospodarstwa hiszpańskie (0,60 euro). Należy odnotować, że aż w 12 krajach członkowskich koszty produkcji przekroczyły wartość produkcji wytworzonej przez gospodarstwo rolne, a w trzech innych bardzo zbliżyły się do poziomu produkcji.

Rys. 1. Rozkład krajów członkowskich UE według kosztu wytworzenia 1 euro produkcji
w 2006 r.

Źródło: Obliczenia własne na podstawie FADN Standard Results 2006.

Zaprezentowane dane dowodzą, że gospodarstwa rolne w znacznej liczbie krajów europejskich poniosły w 2006 r. wyższe koszty od zrealizowanej produkcji. Stan ten świadczy o bardzo wadliwie działających rynkach rolnych Unii Europejskiej. Jest ono powodowane przez system dopłat dla gospodarstw rolnych, będący głównym mechanizmem Wspólnej Polityki Rolnej. Pozarynkowe wspieranie dochodów gospodarstw rolnych zakłóca proces ustalania poziomu "fair" dla cen produktów rolnych oraz materiałów i usług.

Innym analizowanym parametrem był koszt uzyskania jednostki wartości dochodu z rodzinnego gospodarstwa rolnego (DzRGR). Ta kategoria dochodowa jest nadwyżką ekonomiczną odzwierciedlającą zrealizowaną opłatę za zaangażowanie w gospodarstwie rolnym czynników wytwórczych, będących własnością rodziny rolnika (pracy, ziemi i kapitału).

Analiza kształtowania się tego parametru według  krajów członkowskich UE ukazała olbrzymie zróżnicowanie na obszarze Unii Europejskiej. Najniższy koszt uzyskania 1 euro DzRGR poniosły gospodarstwa greckie (0,98 euro), a najwyższy gospodarstwa szwedzkie (15,28 euro). Z uwagi na wystąpienie starty gospodarstw słowackich, nie było zasadne ustalanie kosztu jednostkowego uzyskania dochodu. Koszt jednostkowy uzyskania dochodu w pozostałych krajach nie przekroczył 8 euro. Polskie gospodarstwa z kosztem wynoszącym 2,11 euro, zajęły 8 miejsce wg kolejności rosnącej wartości kosztu uzyskania jednostki dochodu. Jego poziom odpowiadał 75% średniego kosztu w UE.

Rola dopłat w kształtowaniu sytuacji ekonomicznej gospodarstw rolnych
Postępujące pogarszanie się relacji cen środków do produkcji rolnej i produktów rolnych powoduje zmniejszanie się nadwyżki ekonomicznej z działalności rolniczej gospodarstw funkcjonujących na obszarze Unii Europejskiej. W latach 1989-2006 średni koszt wytworzenia produkcji rolniczej o wartości jednego euro wzrósł o 20,5%. O ile w 1989 roku koszt ten wynosił 0,73 euro, to w 2006 roku 0,88 euro. W warunkach pogarszających się relacji cenowych na rynkach rolnych, ważną rolę w tworzeniu dochodów rolników zaczęły odgrywać dopłaty kierowane do gospodarstw kanałami pozarynkowymi, w ramach WPR. Ich udział zwiększył się o 57 punktów procentowych (z 3,8% do 60,8%). Zatem poczynając od 1998 roku większy wpływ na tworzenie dochodu mają dopłaty, aniżeli realizowana nadwyżka ekonomiczna produkcji nad kosztami.

Relacje produkcji i dopłat w krajach członkowskich uwidaczniają bardzo istotne różnice między nimi.

W większości krajów dopłaty do działalności operacyjnej stały się bardzo ważnym składnikiem przychodów. Średnio w UE wartość pozyskanych dopłat bezpośrednich odpowiadała 19,1% wytworzonej produkcji ogólnej. Relacja ta w polskich gospodarstwach wyniosła 21,1% i była niższa o 2 punkty procentowe od średniej europejskiej. Ten parametr ulokował gospodarstwa polskie na 10 miejscu od końca w UE. Relacja pozyskanych dopłat do wartości produkcji zawierała się w granicach od 5,1% (Holandia) aż do 51,9% (Finlandia). Zatem posiadanie zdolności absorpcji dopłat stało się bardzo istotnym wyzwaniem rolników europejskich. Zdolność pozyskiwania dopłat w wielu przypadkach przewyższa korzyści wynikające z poprawy struktury i techniki produkcji w gospodarstwach rolnych.

Rys. 3. Rozkład krajów członkowskich UE według relacji dopłat bezpośrednich do dochodu z rodzinnego gospodarstwa rolnego (DzRGR) w 2006 r.

Źródło: jak dla rysunku 1.

Jeszcze większe uzależnienie od dopłat obserwowane jest w przypadku tworzonego dochodu z rodzinnego gospodarstwa rolnego. W gospodarstwach polskich udział dopłat bezpośrednich w tworzeniu dochodu z rodzinnego gospodarstwa rolnego wyniósł 54,2% i był niższy o 6,6 p.p. od średniej w UE. Według tego parametru, polskie gospodarstwa znalazły się na 7 miejscu od końca w UE (nie licząc Słowacji).

W dwunastu krajach członkowskich - włączając Słowację, kwota otrzymanych dopłat była większa niż zrealizowany dochód. W Słowacji kwota dopłat, stanowiąca 28,3% wytworzonej produkcji, była niższa niż kwota zrealizowanej straty z działalności operacyjnej i w rezultacie gospodarstwa tego kraju zrealizowały ujemny dochód.

Do czasu istnienia tak bardzo wypaczonych na niekorzyść rolników relacji cen na rynkach rolnych w Europie, konieczne jest wspieranie dochodów rolników środkami kierowanymi kanałami pozarynkowymi. Wycofanie się w takich warunkach rynkowych ze wsparcia dochodów, bez odpowiednich zmian relacji cen środków do produkcji i cen produktów rolnych spowodowałoby bankructwo bardzo wielu gospodarstw rolnych. Zatem w sytuacji wadliwie działających rynków rolnych w Unii Europejskiej, zdolność absorpcji dopłat jest strategicznym wyzwaniem także dla rolników polskich.

Spostrzeżenie to powinno uzmysłowić dysponentom środków wsparcia rolnictwa ich wielką odpowiedzialność za sytuację dochodową rolników. Odpowiedzialność ta wynika z ich bardzo dużego wpływania na zdolność absorpcji dopłat przez rolników, poprzez ustalanie racjonalnych obwarowań dla dopłat. Należy oczekiwać, a nawet żądać od administracji rządowej ustalania pragmatycznych a jednocześnie prostych warunków dostępu do należnych rolnikom środków wsparcia.

W tym kontekście wydaje się, że nadszedł najwyższy czas dla zapewnienia stabilnych warunków dla funkcjonowania doradztwa publicznego wspomagającego pracę rolników. Przesłanką dla tej stabilizacji jest uznanie podobieństwa roli doradcy w udzielaniu pomocy dla funkcjonowania gospodarstwa rolnego do roli lekarza domowego w opiece zdrowotnej rodziny rolnika.

ESU - nadwyżka standardowa, określająca żywotność ekonomiczną gospodarstwa

dr Lech Goraj
Instytut Ekonomiki Rolnictwa
i Gospodarki Żywnościowej
Państwowy Instytut Badawczy

04/2009