Zanim dźwigniesz - pomyśl!

Choroby i dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego, w szczególności kręgosłupa, są tak powszechne, że stanowią jeden z głównych problemów społecznych, medycznych i ekonomicznych. Aż 39% pracowników z nowych państw Unii Europejskiej skarży się na bóle kręgosłupa, a 36% na bóle mięśniowe. W krajach dawnej "15" proporcje te są o 14-15% niższe.

Choroby układu ruchu najczęściej są skutkiem obciążeń fizycznych podczas wykonywania pracy oraz niewłaściwej techniki pracy. Do takich obciążeń dochodzi głównie podczas dźwigania, pchania, ciągnięcia, operowania ciężkimi przedmiotami - czyli w trakcie ręcznych prac transportowych, z którymi mamy do czynienia na co dzień w rolnictwie.

Zagrożenia
Ręczne prace transportowe zwiększają ryzyko wypadków, a w ich konsekwencji - urazów, złamań i dolegliwości bólowych, często prowadząc do niepełnosprawności. Skutkiem długotrwałych obciążeń układu mięśniowo-szkieletowego podczas pracy mogą być też choroby zawodowe i parazawodowe. Przewlekłe choroby układu ruchu i obwodowego układu nerwowego związane ze sposobem wykonywania pracy wymienione są w wykazie chorób zawodowych. Chorobami parazawodowymi układu ruchu są dolegliwości kręgosłupa (bóle pleców, bóle krzyża) oraz choroba zwyrodnieniowa stawów (najczęściej biodrowego i kolanowych).

Podnoszenie i przenoszenie ciężarów najbardziej niebezpieczne jest dla układu mięśniowo-szkieletowego, a zwłaszcza dla kręgosłupa. Najczęściej przyczyną powstawania dolegliwości są niewłaściwe techniki pracy i nieprawidłowa pozycja poszczególnych części ciała podczas podnoszenia i przenoszenia ciężarów, a także przekraczanie dopuszczalnych norm obciążenia.

Niesymetryczne obciążenia kręgosłupa podczas pochylania i wykonywania skrętów tułowia mogą powodować jego zmiany zwyrodnieniowe, a nawet tzw. wypadnięcie dysku. Największe ryzyko uszkodzenia kręgosłupa występuje wówczas, gdy pochylenie występuje jednocześnie ze skręceniem tułowia w bok. Dlatego trzeba pamiętać, aby pozycja ciała była możliwie najbardziej zbliżona do naturalnej, czyli takiej, w której tułów (kręgosłup) i ręce są wyprostowane.

Dobra organizacja pracy
Przy wykonywaniu ręcznych prac transportowych związanych z podnoszeniem i przenoszeniem ciężarów bardzo ważna jest właściwa organizacja pracy.

Przed przystąpieniem do pracy należy:

• ocenić masę obiektu,
• upewnić się co do możliwości samodzielnego podniesienia,
• w przypadku obiektów bardzo ciężkich lub nieporęcznych poprosić o pomoc,
• jak najczęściej wykorzystywać dostępne środki transportu, takie jak: wózki, taczki, palety,
• upewnić się, że obiekt jest gotowy do podniesienia,
• upewnić się, że droga transportu jest czysta (olej lub woda mogą spowodować poślizg),
• upewnić się, że docelowe miejsce składowania jest wolne od przeszkód.

Pamiętaj: Nigdy nie podnoś ciężaru, nie będąc pewnym, że można to wykonać bezpiecznie!

Kto i ile może dźwigać?

Do prac w transporcie ręcznym należy zatrudniać ludzi charakteryzujących się siłą fizyczną, dobrym stanem zdrowia, zręcznością, zdyscyplinowaniem i dobrym refleksem.

Zabronione jest zatrudnianie przy transporcie ręcznym osób, których stan zdrowia nie pozwala na ten rodzaj pracy, a w szczególności: głuchych, niemych, o słabym wzroku, epileptyków, umysłowo upośledzonych, o poważnych schorzeniach serca oraz cierpiących na przepuklinę lub dolegliwości mięśniowo-szkieletowe.

Podczas planowania ręcznych prac transportowych trzeba pamiętać o dopuszczalnych masach podnoszonych i przenoszonych ciężarów. Nie należy podnosić więcej niż ustalają to przepisy prawne. Dopuszczalne normy dźwigania przedstawiono w tabeli 1. Normy te zostały określone z uwzględnieniem następujących czynników:

• płeć pracownika,
• wiek pracownika (młodociany, pełnoletni),
• odległość przenoszenia ciężaru,
• charakter pracy (stała, dorywcza - maksymalnie 4 razy na godzinę),
• charakter drogi przenoszenia (jeden poziom, schody, pochyłości).

Niedopuszczalne jest ręczne przenoszenie przez jedną osobę przedmiotów o masie przekraczającej 30 kg na wysokość powyżej 4 m lub na odległość przekraczającą 25 m.

Ręczne podnoszenie i przenoszenie ciężarów

Troszcząc się o kręgosłup powinniśmy zwrócić uwagę na to, w jaki sposób się schylamy i podnosimy ciężkie przedmioty. Zalecenia dotyczące prawidłowego usytuowania ciała i ładunku przy podnoszeniu ciężarów nieznacznie różnią się dla kobiet i mężczyzn.

Kobiety, podnosząc ładunek, powinny:

• przyklęknąć na jedno kolano tak, żeby jak najściślej przylegało ono do ładunku, przy czym stopa drugiej nogi powinna znajdować się około 30 cm od ładunku,
• uchwycić z obu stron ładunek w taki sposób, żeby nie wysunął się z rąk,
• podnosić ładunek przez prostowanie nóg, przy czym grzbiet powinien być cały czas wyprostowany.

Mężczyźni, podnosząc ładunek, powinni:

• podejść jak najbliżej do ładunku i jeżeli jest to możliwe, okraczyć go, przy czym stopy powinny być lekko rozwarte,
• przykucnąć obok podnoszonego ciężaru,
• wyprostować grzbiet i mocno uchwycić ładunek, tak aby nie wysunął się z rąk,
• podnosić ładunek przez prostowanie nóg, trzymając go jak najbliżej tułowia, przy czym grzbiet powinien być cały czas wyprostowany.

Zasady bezpiecznego podnoszenia i przenoszenia ciężarów:

• Stosuj zasadę "zgięte nogi, proste plecy", czyli przy wyprostowanych plecach podnoś ciężar płynnie do góry i do przodu.
• Trzymaj ciężar tak blisko ciała, jak to możliwe - zminimalizuje to obciążenie kręgosłupa i zmniejszy wysiłek mięśniowy (obciążenie wzrasta wraz z odległością ciężaru od pracownika). Przy przenoszeniu przedmiotu trzymanego w odległości większej niż 30 cm od tułowia trzeba zmniejszyć o połowę dopuszczalną masę ładunku przypadającą na jedną osobę lub przenosić ciężar przez co najmniej dwie osoby.
• Podczas podnoszenia minimalizuj ruchy tułowia (pochylenia, skłony i skręcenia).
• Podczas niesienia ciężaru staraj się, by obciążenie kręgosłupa było symetryczne i równomierne.
• Przenoś ciężar na opuszczonych rękach. Dźwiganie ciężaru rękami zgiętymi w łokciach zwiększa dwukrotnie obciążenie mięśni.
• Zachowaj szczególną ostrożność podczas operowania ciężkimi obiektami, zwłaszcza gdy znajdują się one powyżej twojej głowy.
• Unikaj wykonywania długotrwałej pracy w niewygodnej pozycji ciała.
• Często wykonywane czynności wykonuj na wysokości łokcia. Unikaj pracy powyżej poziomu ramion i poniżej poziomu kolan. Jeśli ciężar znajduje się poniżej wysokości, na jakiej znajdują się dłonie, to należy zastosować odpowiednie pętle, uprząż lub hak.
• Staraj się utrzymywać ciężar w rękach jak najkrócej.
• Unikaj szybkiego tempa wykonywania ruchów (ruchy powinny być łagodne i płynne).

Chociaż normy prawne dotyczące ręcznych prac transportowych obowiązują pracowników przedsiębiorstw, to zaleca się ich przestrzeganie również przez rolników w swoich gospodarstwach. Jak wspomniałem, choroby układu ruchu najczęściej są skutkiem obciążeń fizycznych oraz niewłaściwej techniki pracy, dlatego też warto zastanowić się nad odpowiednią organizacją ręcznych prac transportowych.

W następnym artykule opiszę zasady ręcznego przemieszczania przedmiotów "nietypowych" - nieporęcznych, niebezpiecznych itp.

Andrzej Siennicki
KPODR Minikowo, Oddział w Przysieku
na podstawie materiałów Centralnego Instytutu Ochrony Pracy i Państwowej Inspekcji Pracy

styczeń 2009