Obornik - bezcenny nawóz

Obornik to doskonały nawóz naturalny, źródło substancji organicznej - próchnicy oraz bogatej i korzystnej flory bakteryjnej.

Obornik określany jest jako nawóz naturalny, organiczny, składający się z mieszaniny kału i moczu zwierząt oraz ściółki. Uważany jest za nawóz uniwersalny - wszechstronny, który zawiera wszystkie niezbędne w żywieniu roślin składniki pokarmowe, a ponadto substancję organiczną oraz bogatą mikroflorę, która pozytywnie wpływa na rozwój korzystnej flory bakteryjnej. Znaczenie obornika i innych nawozów organicznych znacznie wzrosło za sprawą drogich nawozów mineralnych. Obornik nie jest w stanie zastąpić szybko działających nawozów mineralnych, ale może znacznie zmniejszyć nawozowe nakłady na produkcję. To najtańszy nawóz. Najlepiej go stosować jesienią i wskazana jest jego aplikacja pod zaplanowaną na wiosnę uprawę roślin okopowych. Coraz częściej rolnicy stosują obornik do nawożenia użytków zielonych. To zabieg pożyteczny i  plonotwórczy, ale warunkiem jest, by był dobrze przefermentowany i nie był słomiasty. Na użytkach zielonych zaleca się stosować co 3-4 lata w ilości 15-20 t/ha. Wartość i skład chemiczny obornika nie jest stały i zależy od wielu czynników, w tym przede wszystkim od gatunku, rodzaju żywienia i kierunku użytkowania zwierząt, sposobu produkcji warunków przechowywania obornika oraz ilości i jakości stosowanej ściółki. W  konsekwencji skład chemiczny obornika wykazuje dość duże zróżnicowanie. W tabeli 1 podano wahania wybranych składników obornika w zależności od gatunku zwierząt.

Tab.1 Zawartość suchej masy i makroskładników w % oraz mikroskładników w mg/kg świeżego obornika od różnych zwierząt.

Mikroelementy w odróżnieniu od makroelementów pobierane są przez rośliny w małych ilościach - od kilku gramów do około 2 kg z ha, a obornik też jest ich prawdziwym bogactwem. Naturalne zasoby mikroelementów w glebach zwykle nie wystarczają roślinom do prawidłowego wzrostu i dlatego występuje problem ich niedoboru. Systematycznie stosowany obornik znacznie łagodzi ten deficyt.

Nawozy mineralne w tym obornik odgrywają coraz większe znaczenie nie tylko w rolnictwie ekologicznym, rolnictwie integrowanym, ale również w tradycyjnym - konwencjonalnym jako jeden z lepszych środków nawozowych. Wnoszone z nawozami składniki pokarmowe uwzględniane są w bilansach składników i w planach nawozowych gospodarstw, skład znajomości ilości produkowanych nawozów oraz zawartości składników podstawowych jest rzeczą ważną. W tabeli 2 przykładowo podano średnioroczną, produkowaną przez niektóre gatunki zwierząt masę obornika i średnie zawartości podstawowych składników pokarmowych NPK, jakie w tej masie się znajdują.

Ale obornik, to nie tylko składniki mineralne niezbędne w żywieniu roślin, lecz także masa organiczna, z której w glebie w procesach przemian powstaje próchnica. A wzrost próchnicy w glebie to poprawa jej żyzności i urodzajności, poprawa zdolności chemicznej, fizycznej i biologicznej gleby, poprawa jej struktury, napowietrzania gleby oraz zdolności zatrzymywania wody i składników odżywczych. Obornik poprzez dostarczenie masy organicznej przyczynia się do wzrostu substancji organicznej w glebie, stąd współczynnik reprodukcji glebowej substancji organicznej dla obornika wynosi + 0,70 (10 t). Z rolniczego punktu widzenia jest to ogromna korzyść i atut tego nawozu, szczególnie w płodozmianach, gdzie często trudno o dodatni wskaźnik reprodukcji masy organicznej. Wraz z obornikiem wprowadzamy do gleby, oprócz składników pokarmowych i masy organicznej także dodatkowo jeszcze całą pulę korzystnych mikroorganizmów, które przyczyniają się do poprawy biologicznej aktywności gleby poprzez rozwój odpowiedniej mikroflory glebowej. Obieg materii organicznej i jej rozkład do prostych związków chemicznych i składników pokarmowych, które następnie wykorzystywane są w żywieniu roślin, to zasługa drobnoustrojów glebowych.

A tylko przy odpowiednim składzie mikroorganizmów procesy te właściwie przebiegają, a składniki pokarmowe są dobrze udostępniane roślinom. Ma to szczególnie duże znaczenie na glebach zdegradowanych, zniszczonych w wyniku nieumiejętnej gospodarki i agrotechniki, gdzie często naruszona bądź zniszczona została korzystna flora bakteryjna gleby. Należy zaznaczyć, iż obornik jako nawóz wykazuje same zalety i korzyści tylko wtedy, kiedy stosowany jest w racjonalnych - odpowiednich dawkach. Zgodnie z zaleceniami Dobrej Kultury Rolniczej dawka nawozu naturalnego (obornik, gnojówka, gnojowica) na ha użytków rolnych w ciągu roku nie może przekroczyć 170 kg N/ha. Odpowiada to rocznej dawce obornika w ilości 40 ton na ha lub w dawce gnojowicy 45 m3 na ha/rok, co w przeliczeniu na obsadę zwierząt w gospodarstwie wynosi 1,5 sztuki dużej przeliczeniowej na ha UR. Ograniczenia, co do ilości stosowanych nawozów naturalnych zostały wprowadzone w celu ochrony środowiska, głównie ochronę gleb i wód przed zanieczyszczeniem azotem i fosforem, gdyż N i P oprócz cennych podstawowych właściwości plonotwórczych, stanowią potencjalne źródło zanieczyszczeń rolniczych gleb i wód. Nawozy naturalne, do których oprócz obornika, należą również gnojówka i gnojowica, w zaleceniach Zwykłej Dobrej Praktyki Rolniczej, której powinien przestrzegać każdy racjonalnie gospodarujący rolnik, poddane są wymogom w zakresie ich stosowania i przechowywania.

Wymagania dotyczące obornika:

• dawka nawozu naturalnego nie może przekraczać 170 kg azotu w czystym składniku na 1 ha UR/rok.
• nawozy naturalne należy stosować równomiernie na całej powierzchni pola,
• nawozy naturalne mogą być stosowane tylko w okresie od 1 marca do 30 listopada, z wyjątkiem nawozów stosowanych na uprawy pod osłonami,
• optymalnym terminem stosowania obornika jest wczesna wiosna, następnie późna jesień. Należy unikać wywożenia obornika w okresie lata i wczesnej jesieni z uwagi na możliwe straty azotu poprzez wymywanie do wód gruntowych,
• nawozy naturalne stosowane na gruntach powinny być przykryte lub wymieszane z glebą nie później niż następnego dnia po wywiezieniu,
• stosowanie nawozów naturalnych w postaci stałej podczas wegetacji roślin (pogłównie) dopuszczalne jest tylko na użytkach zielonych oraz na wieloletnich uprawach polowych,
• zabrania się stosowania nawozów naturalnych na glebach zalanych wodą, przykrytych śniegiem lub zamarzniętych do głębokości 30 cm,
• zabrania się stosowania nawozów naturalnych w strefach ochronnych źródeł wody, ujęć wody, brzegu zbiorników i kąpielisk. Zakaz stosowania obowiązuje na odległości 20 m od tych obiektów.

Najlepszym terminem nawożenia roślin, gleb obornikiem jak wspomniano wyżej, jest wiosna, jednak dotyczy to gleb lekkich, natomiast na glebach ciężkich - zwięzłych, optymalnym terminem stosowania obornika jest późna jesień. A najlepszym terminem stosowania obornika na użytki zielone jest końcowy okres wegetacji roślin, czyli późna jesień.

Podstawowym, wymiernym dla rolnika, efektem nawożenia obornikiem na gruntach ornych jest wzrost plonu ziemiopłodów, a nawożenia użytków zielonych: wydłużenie okresu użytkowania traw, poprawa ich zagęszczenia, zwiększenie masy korzeniowej oraz lepsze zimowanie roślin.

Agnieszka Sypniewska
KPODR Minikowo, Oddział w Zarzeczewie
PZDR w Radziejowie

XII 2009