Jak uzyskać wysokie plony ziemniaków

Region kujawsko-pomorski charakteryzuje się równinnym ukształtowaniem terenu, cechują go również ponadprzeciętne warunki glebowe. Z tych względów może on być z powodzeniem wykorzystany do intensywnej produkcji ziemniaka jadalnego na przetwórstwo oraz w kierunku nasiennym. Jednym z większych zagrożeń w intensyfikacji produkcji ziemniaka są występujące okresy posuchy i suszy, które częściej nawiedzają ten region niż inne.

W 2006 roku wystąpiły w naszym województwie duże wahania plonów ziemniaka spowodowane suszą w krytycznych dla ziemniaka okresach. Dlatego szczególnie w naszym regionie należy uprawiać te odmiany, które reagują mniejszym spadkiem plonów na braki wilgoci w glebie i w produkcji towarowej zrezygnować z uprawy ziemniaka na glebach lekkich nisko próchnicznych V i VI klasy bonitacyjnej. Do takich odmian należą odmiany jadalne: Bartek, Denar, Elanda, Niagara, Syrena, Tajfun, Ursus i Zeus oraz skrobiowe: Bzura, Gandawa, Hinga, Lawina, Neptun, Pasat i Skawa. W województwie kujawsko-pomorskim ok. 50 tysięcy rolników wyposażona dość dobrze w ciągniki i maszyny specjalistyczne (w porównaniu do innych regionów kraju) uprawia prawie 30 tysięcy hektarów ziemniaków. Ponadto posiada proporcjonalnie do ilości gospodarstw prawie największy odsetek rolników z wyższym i średnim wykształceniem rolniczym, którzy gospodarując na niezłych glebach dają gwarancję przestrzegania optymalnej agrotechniki i uzyskania wysokich plonów ziemniaków w każdym kierunku użytkowania.

Do najważniejszych czynników wpływających na plon ziemniaka i jego jakość, poza zdrowym sadzeniakiem, jest optymalny poziom nawożenia i właściwa obsada roślin na ha.

Nawożenie
W kompleksowym nawożeniu ziemniaków należy uwzględnić nawożenie naturalne i organiczne oraz uzupełniające nawożenie mineralne. Ziemniaki do uzyskania plonu 40 t/ha potrzebują pobrać z gleby ok. 200 kg N, 60 kg P2O5, 300 kg K2O, 45 kg CaO, 25 kg MgO oraz niewielkie ilości mikroskładników. Przy wyższych plonach, możliwych do osiągnięcia w korzystne lata w tym regionie, potrzeby są proporcjonalnie wyższe. Z obornika lub poplonów zielonych (łubin, gorczyca) przyoranych jesienią w ilości ok. 25-30 t/ha, ziemniaki wykorzystują w pierwszym roku do 50 kg N/ha. Aby nie nastąpiło obniżenie żyzności gleby brakujące ilości azotu należy uzupełnić nawozami mineralnymi lub nawożeniem dolistnym.

Wykorzystanie składników przez ziemniaki z obornika w pierwszym roku zależy od terminu przyorania, jego jakości, temperatury i wilgotności gleby oraz liczebności w glebie drobnoustrojów i wynosi 10-50%. W największym stopniu, bo prawie w 50% wykorzystany jest azot wówczas, gdy obornik jest przyorany bezpośrednio po sprzęcie zbóż pod podorywkę, w mniejszym stopniu ok. 25-30% - gdy jest przyorany pod orkę przedzimową, a najmniejszym ok. 10-15%, jeśli zastosuje się go wiosną, przed sadzeniem ziemniaków. Obniżenie kosztów produkcji ziemniaka można uzyskać w tych gospodarstwach, w których tradycyjny obornik zastąpi się przyoraną słomą z dodatkiem mocznika lub poplonami zielonymi.

Wysokość dawek nawożenia mineralnego pod ziemniaki powinna zależeć od zasobności gleby, wartości przedplonu, możliwości nawadniania w okresie letniej suszy, kierunku użytkowania oraz uprawianej odmiany. W przypadku nieznanej zasobności gleby w makroskładniki należy przyjąć ogólne zasady nawożenia ziemniaków i stosować dla ziemniaków jadalnych i nasiennych, proporcje N : P : K jak: 1 : 0,5-1,0 : 1,5-2,0, a ziemniaków skrobiowych i do przetwórstwa jak: 1 : 0,5-1,0 : 1,2-1,5.

Najważniejsze znaczenie w nawożeniu roślin decydujące o wysokości plonu, jego jakości i trwałości przechowalniczej odgrywa nawożenie azotowe. Na glebach kwaśnych o pH poniżej 5,0 utrudnione jest pobieranie azotu przez korzenie roślin i niewskazane są wysokie dawki tego składnika. Po przedplonach motylkowych, strączkowych lub roślinach uprawianych na oborniku można zastosować o 20-30% mniejsze dawki azotu niż po zbożach. Jeśli na plantacji będzie możliwość stosowania nawadniania, wówczas należy zwiększyć dawkę azotu nawet o 30-40 kg N/ha. Wyższą dawkę azotu o 10-15% można zastosować na plantacjach, gdzie prowadzona będzie kompleksowa chemiczna ochrona przed chwastami, szkodnikami i chorobami. Pod odmiany wczesne przeznaczone na wczesny zbiór korzystne są wyższe dawki nawozów organicznych przy niewielkich dawkach nawozów azotowych w formie saletry amonowej lub saletrzaku ilości 40-60 kg N/ha. Większe dawki azotu wydłużają wegetację, opóźniają wiązanie stolonów i bulw; w efekcie wpływa to na obniżkę plonu handlowego.

Nawozy azotowe, najlepiej w formie mocznika, należy stosować wiosną w dawkach w zależności od zasobności gleby, odmiany i kierunku użytkowania ziemniaków. Na plantacjach nasiennych wymagane są niższe dawki nawożenia azotowego, gdyż ułatwiają selekcję negatywną i usuwanie roślin porażonych wirusami oraz skracają okres wegetacji, przez co zwiększa się udział frakcji sadzeniaka w plonie.

Pod ziemniaki jadalne na jesienny zbiór optymalne dawki nawożenia azotowego w zależności od odmian wynoszą 110-170 kg N/ha. Wysokich dawek azotu przy tradycyjnym nawożeniu powyżej 150 kg N/ha wymagają odmiany jadalne: Felka, Lord, Gracja, Andromeda, Cekin, Ibis, Maryna, Tara, Wigry, Wiking, Zebra, Żagiel, Elanda, Salto. Wolfram i Ursus oraz odmiany skrobiowe: Dorota, Gabi, Alicja, Pasat, Rumpel, Lawina, Bzura, Hinga, Jasia, Neptun, Rudawa, Ślęza i Umiak. Stosunkowo małe potrzeby nawozowe na glebach średnio zwięzłych w ilości 90-120 kg N/ha posiadają odmiany jadalne: Aster, Bard, Bartek, Bila, Czapla, Oman, Niagara, Medea Zeus oraz skrobiowe: Gandawa i Sonda. Z uwagi na mniejsze potrzeby nawozowe i niewielką efektywność nawożenia odmiany te predysponują do uprawy ekologicznej. Pozostałe zarejestrowane odmiany krajowe wymagają w zależności od wielu czynników agrotechnicznych i przyrodniczych optymalnego nawożenia azotem w dawkach 120-150 kg N/ha. W miarę zwiększania dawki nawożenia azotowego wzrasta w plonie udział bulw dużych; ma duże znaczenie dla produkcji ziemniaków jadalnych i przetwórstwa spożywczego na frytki i czipsy. Zbyt wysokie dawki nawożenia azotowego pogarszają jakość konsumpcyjną ziemniaków jadalnych, zwiększają ciemnienie bulw surowych podatność na uszkodzenia mechaniczne przy zbiorze i transporcie oraz ubytki w okresie długotrwałego przechowywania.

Fosfor przyśpiesza dojrzewanie roślin, zwiększa odporność na choroby i uszkodzenia mechaniczne bulw oraz wpływa korzystnie na trwałość przechowalniczą. Nawozy fosforowe pod ziemniaki na glebach średniozwięzłych i zwięzłych o uregulowanej kwasowości można stosować jesienią pod orkę przedzimową lub wiosną przed wiosenną uprawą roli. Na glebach lekkich i kwaśnych lepsze efekty uzyskuje się przy wiosennym stosowaniu superfosfatu.

Rodzaj nawozu potasowego ma duży wpływ na jakość bulw i zawartość skrobi. Najlep­szymi z nawozów potasowych pod ziemniaki są siarczan potasu i kalimagnezja. Przy braku tych nawozów należy stosować 60% sól potasową. Nawozy potasowe na glebach średnio zwię­złych i zwięzłych można wysiewać jesienią pod orkę przedzimową, natomiast na glebach lekkich i w rejonach o większej ilości opadów najkorzystniejsze jest wiosenne ich stosowanie. Potas zwiększa efektywność fotosyntezy i oddychania; przyczynia się do wzrostu ilości bulw dużych w plonie, szczególnie przy niedostatku opadów w okresie intensywnego wzrostu. Większa zawartość potasu w bulwach zmniejsza straty powodowane przez cho­roby w okresie przechowywania i ubytki masy na oddychanie, parowanie i gnicie.

Nowocześnie gospodarujący rolnik ustalając poziom nawożenia pod ziemniaki powinien dostosować dawki nawożenia fosforowego i potasowego do aktualnej zasobności gleby. Po­zwoli to racjonalizować nawożenie i zmniejszyć poważnie koszty produkcji ziemniaka.

Nawożenie ziemniaków nawozami jednoskładnikowymi obecnie stało się niekorzystne z wielu przyczyn. Zwiększają się przede wszystkim nakłady pracy i zużycie paliwa obniżające opłacalność produkcji ziemniaka. Dlatego korzystniejsze jest stosowanie nawozów kompleksowych NPK jak polifoski, lubofoski o odpowiedniej proporcji składników dla ziemniaka.

Nowe generacje nawozów wieloskładnikowych jak nitrophoska 12 specjal i nitrophoska 15 perfekt, ENTEC perfekt lub viking posiadają granulki o jednakowej wielkości z zawartością makro i mikroelementów oraz stabilizatorem formy amonowej azotu wpływającym na spowolnienie aktywności bakterii odpowiedzialnych za nitryfikację azotu. W efekcie zostaje wydłużony nawet do 100 dni okres uwalniania i udostępniania azotu do roztworu glebowego. Uzyskuje się wyraźne zmniejszenie strat azotu w wyniku wymywania, co jest korzystne dla ochrony środowiska i dzięki czemu można obniżyć dawkę nawożenia.

Zastosowanie rzędowego wysiewu nawozu bezpośrednio do redlin podczas sadzenia sadzarką umożliwia uzyskać zwyżkę plonu bulw i zawartości skrobi. Rzędowe nawożenie ziemniaków pozwala zmniejszyć o 20-30% optymalną dawkę azotu, bez pogor­szenia jakości bulw. Ten sposób nawożenia po­woduje zmniejszenie zawartości azotanów w bulwach i znacznie ogranicza stopień zanie­czyszczenia środowiska. Producenci sadzarek krajowych i z importu oferują wersje tych maszyn wyposażonych w dozowniki do nawożenia rzędowego.

Sadzenie
Optymalnym terminem sadzenia ziemniaków jest okres, gdy temperatura gleby na głębokości 10 cm wynosi ponad 8oC. W regionie kujawsko-pomorskim okres ten przypada najczęściej w II i III dekadzie kwietnia. Opóźnienie sadzenia wyraźnie obniża plon, powoduje zdrobnienie bulw i obniżkę zawartości skrobi oraz zwiększa ilość uszkodzeń mechanicznych bulw podczas zbioru, transportu i sortowania, co wyraźnie pogarsza trwałość przechowalniczą. Wieloletnie doświadczenia polowe wykazały, że opóźnienie sadzenia o 2 tygodnie w stosunku do terminu optymalnego obniżało plon o 5-7%, opóźnienie o 4 tygodnie - 15-20%, a o 6 tygodni to straty plonu w zależności od odmiany wynosiły od 40-55%.

Podstawowym warunkiem uzyskania wysokich plonów ziemniaka o pożądanym kierunku użytkowania jest właściwa obsada roślin na jednostce powierzchni. W miarę zagęszczenia plantacji zwiększa się plon ogólny, ale maleje plon pojedynczych roślin. W przeciętnych warunkach glebowo-klimatycznych jako optymalne uważa się następujące obsady roślin w zależności od kierunku użytkowania:

Na glebach lżejszych, kwaśnych, mało zasobnych i na gorszych stanowiskach przy zastosowaniu dużych sadzeniaków należy stosować dolne granice obsady roślin, natomiast na glebach lepszych i zasobnych przy sadzeniu małymi sadzeniakami - górne.

Od głębokości sadzenia zależy w dużym stopniu tempo wschodów, wzrostu i dojrzewania oraz wysokość i jakość plonu. Przy głębszym sadzeniu, szczególnie na glebach średnio zwięzłych i zwięzłych powstaje więcej przepustów wskutek braku wschodów spowodowanych zwiększonym porażeniem rizoktoniozą i czarną nóżką. Najbardziej optymalna głębokość sadzenia wynosi 1-2 cm więcej od poprzecznej średnicy sadzeniaka. Dla sadzeniaków małych o wielkości 3,0-4,5 cm powinna wynosić 5-6 cm, a dużych o wielkości 4,5-6,0 cm - odpowiednio 7-8 cm. Wysokość obsypywania powinna wynosić 6-8 cm gleby nad sadzeniakiem; pozwala to ochronić sadzeniak przed nocnymi przymrozkami i sprzyjać szybkim wschodom.

Wielkość sadzeniaków odgrywa istotną rolę w kształtowaniu plonów ziemniaka, jego struktury i współczynnika rozmnażania. Przy jednakowej gęstości sadzenia z sadzeniaków małych wyrasta mniej pędów o mniejszej powierzchni asymilacyjnej liści. Efektem tego jest niższy plon końcowy niż z sadzeniaków średnich czy dużych. O wielkości powierzchni asymilacyjnej roślin decyduje ilość kiełkujących oczek na bulwie i wielkość pędu (łodygi) oraz ilość substancji zapasowej przypadających na kiełkujące oczko. Optymalna wielkość sadzeniaka umożliwiająca uzyskanie wysokiego plonu handlowego powinna wynosić 50-80 g. Z sadzeniaków małych wyrasta więcej bulw dużych, natomiast z sadzeniaków dużych więcej bulw małych i średnich.

Aby uzyskać wysokie plony ziemniaków dobrej jakości wskazane jest zwiększenie szerokości międzyrzędzi do 75 cm. Doświadczenia polowe wykazały, że nie będzie zniżki plonu, jeśli zachowa się tą samą obsadę roślin na powierzchni 1 ha, a więc zastosuje się gęstsze sadzenie w rozstawie międzyrzędzi 75,0 cm. Przy większych rozstawach międzyrzędzi uzyska się lepszą jakość ziemniaków jadalnych, mniej bulw porażonych zarazą ziemniaka i zazielenionych oraz wyraźne oszczędności w nakładach pracy i zużyciu paliwa oraz przyśpieszenie terminowości zabiegów. W przyszłości należy przestawić się na rozstawę rzędów 90 cm.

Sadzarki
W województwie kujawsko-pomorskim w użytkowaniu jest prawie 15 tysięcy sadzarek różnych typów przy zdecydowanej przewadze sadzarek dwurzędowych. Wykorzystanie sezonowe sadzarek wynosi przeciętnie 2 ha, co świadczy o braku usług mechanizacyjnych lub wspólnot maszynowych bardzo rozpowszechnionych w krajach o intensywnym rolnictwie.

W wielu gospodarstwach są jeszcze w użytkowaniu importowane przez dziesiątki lat z byłej Czechosłowacji sadzarki tarczowo-chwytakowe charakteryzujące się nie najlepszymi parametrami pracy.

Od wielu lat dla małych plantacji produkuje się bardzo tanie 2-rzędowe sadzarki łańcuchowo-czerpakowe: S 208, S 217, S 218, S 224, S 227, S 230, S 231 i S 239 o 3 gęstościach sadzenia od 26-40 cm i zmiennej rozstawie 62,5-67,5 cm oraz 2 rzędowe sadzarki taśmowo-czerpakowe S 211, S 222 o rozstawie międzyrzędzi 67,5-75,0 cm i 15 gęstościach sadzenia od 15-45 cm. Dla większych plantacji produkowane są sadzarki 4-rzędowe taśmowo-czerpakowe: S 211/1 i Kora 4 o zmiennej rozstawie międzyrzędzi 67,5-75,0 cm i 15 gęstości sadzenia w zakresie 15-50 cm.

Dla dużych plantacji dostępne są krajowe sadzarki 4-rzędowe taśmowo czerpakowe S 211/1 Super, Kora 4 H i Kora 4 HP z dodatkowym zasobnikiem na sadzeniaki do 1000 kg hydraulicznie podnoszone w trakcie sadzenia o zmiennej szerokości międzyrzędzi 75-90 cm i 15 gęstości w zakresie 15-50 cm.

Sadzarki taśmowo-czerpakowe posiadają możliwość zmiany wkładów zmniejszających i zwiększających na czerpaki w zależności od kalibrażu sadzeniaka oraz dozowniki do rzędowego nawożenia podczas sadzenia.

Dla sadzenia sadzeniakami podkiełkowanymi na wczesny zbiór produkuje się 2-rzędowe sadzarki półautomatyczne S 226 i automatyczne taśmowo-czerpakowe Kora 2 o rozstawie międzyrzędzi 60-75 cm i 3 gęstościach sadzenia w zakresie 25-35 cm oraz 4 rzędowe S 226/1.

Dostępne są na rynku nowe i używane 2-, 4- i 6-rzędowe sadzarki taśmowo czerpakowe o szerokości międzyrzędzi 75 i 90 cm firm zachodnich, jak: Grimme, Hassia, Cramer, Miedema, Kverneland i Reekie. Posiadają lepsze wyposażenie techniczne od sadzarek krajowych, dostosowane są do jednoczesnego zaprawiania i nawożenia rzędowego, ale są znacznie droższe.

Szczegóły dotyczące zasad kompleksowego nawożenia i prawidłowego sadzenia oraz uprawy, agrotechniki, mechanizacji i ochrony ziemniaków znajdą Państwo w książkach "Sadzenie, pielęgnacja i ochrona ziemniaków" oraz "Nawożenie ziemniaków", które można nabyć za zaliczeniem pocztowym u autora tego artykułu tel. (094) 343 18 97.

dr inż. Kazimierz Jabłoński
Zakład Nasiennictwa i Ochrony Ziemniaka
IHAR Bonin