Burak cukrowy to roślina przemysłowa należąca do rodziny komosowatych, niczym pospolite chwasty polowe typu lebioda czy komosa. Swym rodowodem sięga buraka dzikiego porastającego nadal wybrzeża mórz: Śródziemnego, Kaspijskiego i Czarnego.

Stanowi on drugie na świecie (po trzcinie cukrowej) źródło pozyskiwania cukru, czyli około 30-40% produkcji globalnej. Korzeń w kształcie stożka o masie 500-800 g charakteryzuje się wysoką zawartością sacharozy sięgającej 18-19,5%.

Przeciętny plon wynosi ponad 30 ton z ha, niekiedy jednak osiąga aż 115 ton.

Buraki spotykamy głównie w Europie (północno-wschodnia Francja, południowe Niemcy, pas czarnoziemów i gleb brunatnych europejskiej części Rosji, Ukraina, Polska, północne Włochy, kraje Beneluxu). Poza naszym kontynentem ich plantacje mają duże znaczenie gospodarcze w USA, Chinach oraz w Turcji. Największym areałem plantacyjnym tej rośliny dysponują: USA, Niemcy, Francja, Ukraina, Turcja, Rosja, Włochy, Polska, Chiny i Wielka Brytania.

Nie bez znaczenia dla plenności każdej odmiany jest wybór materiału siewnego. Do połowy XIX w. najlepszą renomę miały francuskie nasiona Vilmorin. Od połowy XIX w. rynek zdominowały bardziej wydajne nasiona niemieckie Kleinwanzleben.

W 1892 r. z inicjatywy Sekcji Cukrowniczej Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu przeprowadzono zbiorowe doświadczenia z nasionami buraczanymi różnych firm. Najbardziej "cukrowe" okazały się odmiany firm polskich Janasza i Mayzla.

W latach 50-tych i 60-tych XX wieku wprowadzono nasiona odmian poliploidalnych, a następnie nasion genetycznie jednokiełkowych.

Pierwszy polskojęzyczny podręcznik dotyczący uprawy buraka wydano już w 1799 roku. Nosił tytuł "Krótka Nauka o Zasiewaniu Grubej Ćwikły Burgundzkiej, czyli Runkla dla zrobienia z niej cukru". Przeczytać tam możemy, iż ... "Duże wymagania buraka cukrowego znane były już w XVI wieku. Ćwikła potrzebuje ziemi dobrze nagnojonej i wilgotnej, bo się w dostatku gnoju kocha".

Na początku XIX stulecia propagatorzy nowego kierunku produkcji roślinnej uświadamiali naród pisząc, że uprawa buraków zwiększa zamożność, dodatkowo podnosi wartość ziemi. Podstawowymi narzędziami stosowanymi pierwotnie do uprawy buraków były pługi i radła, służące spulchnianiu gleby, ponadto brony, opielacze i walce. Siew do połowy XIX w. przeprowadzano wg utartego schematu: wysiew nasion w rowki wykonane znacznikiem - wysiew w szachownicę - siew rzutowy z ręki - wysadzanie rozsady - sianie przy pomocy tzw. machiny siewnej.

Dopiero lata 60-te i 70-te tegoż wieku wprowadziły na szeroką skalę siew maszynowy. W dużych gospodarstwach uprawa buraków bez siewników stawała się praktycznie niemożliwa. Równolegle odnotowano duży postęp w zbiorze buraków. Zaczęto stosować wydajne 2-rzędowe wyorywacze.

Druga dekada ubiegłego wieku oznaczała kolejny etap postępu w technice produkcji buraków. Już w 1914 r. Amerykanin Gray skonstruował pneumatyczny siewnik do punktowego wysiewu nasion buraczanych. Przez lata dążeniem konstruktorów było zbudowanie maszyny do zbioru buraków, która umożliwiłaby jednoczesne ogłowienie i wykopanie buraków, dzięki czemu ograniczenie nakładu pracy, ograniczenie strat masy i cukru.

Prace pielęgnacyjne koncentrowały się na kilkakrotnym, pieleniu ręcznym lub za pomocą konnych opielaczy, zwanych wówczas konną motyką. Wymagały więc znacznego nakładu czasu.

Istną rewolucją w tępieniu chwastów była synteza (połączenie) wcześniej znanych preparatów. Powstały herbicydy. Wprowadzenie do praktyki rolniczej tego wynalazku spowodowało wzrost powierzchni zasiewów buraków.

Współczesne techniki zwalczania chwastów uwzględniają wieloskładnikowe mieszanki, mające wpływ na większą liczbę zwalczanych gatunków chwastów i zabezpieczające plantacje buraka przez cały okres trwania wegetacji.

Na przestrzeni lat buraki cukrowe bardziej niż jakiekolwiek inne rośliny atakowane były przez choroby i szkodniki. Do najgroźniejszych chorób zaliczano: rdzę burakową, fuzariozę, mączniak rzekomy, zgorzel liści sercowych, zgniliznę fioletową buraka, zgorzel siewek. Wśród szkodników najwięcej problemów wywoływały: nematody, drobnica burakowa, omarlice i pchełki.

W czasie ostatniego 20-lecia zaobserwowano olbrzymi postęp w sferze ochrony plantacji buraczanych przed chorobami i szkodnikami. Chemiczna ochrona plantacji została znacznie udoskonalona dzięki wprowadzeniu do powszechnej praktyki rolniczej nasion zaprawionych fungicydami i insektycydami, chroniącymi przed patogenami zgorzeli siewek oraz szkodnikami.

Zbiór plonów polegał na wyrywaniu buraków z gruntu przy pomocy rydli, łopat i innych narzędzi. Obcinano liście i korzenie układano w małe kopczyki. Następnie przewożono je do cukrowni, gdzie formowano z nich większe kopce okrywane słomą.

Rok przed wybuchem II wojny światowej, niemiecki rolnik Wilke zbudował na własne potrzeby maszynę, która w jednym przejeździe ogławiała i wykopywała buraki, a liście i korzenie układała w wały poprzeczne. Była pierwowzorem kombajnu buraczanego, który do czasów nam współczesnych przeszedł wielką ewolucję.

Dziś do zbiorów buraka cukrowego wykorzystywane są nowoczesne 6-rzędowe samobieżne kombajny, z dużym zasobnikiem na buraki i hydraulicznym samosterowaniem.

Popularność buraka spowodowała, uruchomienie muzeum jemu poświęconego, muzeum cukru, zaś jedna ze strof sztandarowej "Pieśni o Kobiecie Polskiej" wspomina o buraku cukrowym. Wizerunek okazałej rośliny utrwalali na swych płótnach tej klasy mistrzowie pędzla, jak Wyczółkowski czy Liberman.

Okres 200 letniej "kariery" buraka jawi się wręcz nieprawdopodobnym postępem wydajności. Plony wzrosły z ok. 6 t/ha do 60 t/ha, zawartość cukru z ok. 2-4% do 18-19%, wydajność cukru z ok. 1-2% do ok. 16%, obniżeniu uległy nakłady pracy na 1 ha uprawy z ok. 2700 roboczogodzin w 1830 roku do ok. 40 rbh w 2000 roku.

Z okazałych liści oraz melasy i wysłodków będących produktami odpadowymi przemysłu cukrowniczego wytwarza się doskonałą (głównie dla bydła) paszę. Z melasy otrzymujemy szereg produktów chemicznych, m.in. glicerynę i kwas cytrynowy.

Aktualnie burak zajmuje w Polsce zaledwie 2% powierzchni zasiewów. Ma jednak spore znaczenie gospodarcze nie tylko dla przemysłu cukrowniczego, wszakże pośrednio wpływa on na wielkość pogłowia zwierząt inwentarskich.

Mimo ogromnych tradycji produkcja cukru buraczanego przeżywa znaczne problemy. Przyczynę stanowi nadprodukcja olbrzymich ilości taniego cukru trzcinowego oraz innych spożywczych środków słodzących typu izoglukoza. Ufać jednak należy, iż dzięki rozsądkowi polityków wspartych działaczami gospodarczymi, cukrownictwo ze "starego kontynentu" zdoła przetrwać trudne czasy. Postawa Unii Europejskiej może tu odegrać niezwykle ważką rolę.

Kalendarium rozwoju buraka
ok. 750 r. p.n.e. - buraki /Boćwina/ uprawiano w ogrodach królewskich w Babilonie,
ok. 425 r. p.n.e. - buraki uprawiano w Grecji jako warzywo ogrodowe,
ok. 200 r. p.n.e. - buraki były znane w państwach z kręgu kultury rzymskiej,
812 r. n.e. - w czasach Karola Wielkiego buraki znane były jako warzywo liściaste, buraka, boćwinę, uprawiano w średniowiecznych ogrodach Niemiec, Francji i Italii jako warzywo, 1583 r. - opisano w sposób naukowy różnorodne odmiany uprawianych buraków,
1753 r. - Linneusz opisał wszystkie gatunki i podgatunki buraków oraz nadał im nazwy łacińskie, które obowiązują po dzień dzisiejszy,
1747 r. - Andreas Marggraf odkrył sacharozę (cukier0 w burakach. Jego zawartość wynosiła wtedy ok. 1,5%,
1784 r. - uczeń Margrafa, Franz Carl Achard rozpoczął w swoim majątku Karlsdorf k/Berlina prace nad burakiem jako surowcem do pozyskiwania cukru,
1802 r. - (20 marca) rozpoczęto pierwszą kampanię buraczaną w Konarach, Przerabiano buraki zebrane poprzedniego roku. Jessipow i Blankennagel rozpoczęli budowę pierwszej na terenie Rosji cukrowni w Aljabiewie (Gubernia Tulska),
1806 r. - Cesarz Napoleon Bonaparte wprowadził blokadę na dostawy cukru trzcinowego z Anglii do Europy,
1811 r. - pierwszy dekret Napoleona o wprowadzeniu we Francji produkcji cukru z buraków,
1812 r. - drugi dekret Napoleona, polecający utworzenie zakładów naukowych zajmujących się produkcją buraków. (Po upadku Napoleona i przerwaniu blokady, napłynął do Europy w dużych ilościach cukier trzcinowy, czego następstwem było zamknięcie niemal wszystkich cukrowni buraczanych).
1826 r. - uruchomienie pierwszej (!) w Królestwie Polskim cukrowni w Częstocicach,
1838 r. - uruchomienie pierwszej cukrowni buraczanej w Ameryce Północnej,
1880 r. - produkcja cukru buraczanego przekroczyła po raz pierwszy światową produkcję cukru trzcinowego,
1924 r. - pierwsze doświadczenia z otoczkowaniem nasion (Waldecker, Austria),
1927 r. - powstanie Europejskiego Związku Plantatorów Buraka Cukrowego (CIBE),
1932 r. - powstanie Międzynarodowego Instytutu Buraka Cukrowego w Brukseli (IIRB0,
1938 r. - Knolle z sukcesem zakończył doświadczenia nad wyselekcjonowaniem "technicznie jednokiełkowych" nasion buraków przez mechaniczne segmentowanie nasion wielokiełkowych,
1942 r. - Owen (USA) odkrył męską sterylność buraków cukrowych i rozpoczął hodowlę odmian mieszańcowych,
1948 r. - Savitsky (USA) odkrył rośliny buraków z jednokiełkowymi owocami i rozpoczął hodowlę odmian genetycznie jednokiełkowych,
1998 r. - wyhodowanie odmian odpornych i tolerancyjnych na choroby oraz szkodniki,
2000 r. - wyhodowanie genetycznie modyfikowanych odmian buraków cukrowych.

Grzegorz Roczek, Inowrocław