Chrońmy zboże

W ostatnich dwóch sezonach zaświeciło "zielone światło" dla producentów zbóż. Ceny i popyt rosły. Zapasy zbóż, zarówno na rynku krajowym, jak i unijnym, są zerowe. Rzutuje to na sytuację na rynku zbóż w sezonie wegetacyjnym 2008, a to z kolei mobilizuje producentów zbóż do osiągania jak największej efektywności w tej produkcji, ściśle związanej z plonem i jego jakością. Niewątpliwie nawożenie, ale również ochrona przed patogenami - to ważne elementy w drodze do sukcesu.

Miniona zima - łagodna, bez większych mrozów, wstrzymała wegetację ozimin na niezbyt długo. Ruszenie wegetacji nastąpiło dość wcześnie, a gęste plantacje, szczególnie pszenicy ozimej, wykazywały spore nasilenie chorób grzybowych już jesienią. Występowanie sprawców chorób w zbożach ozimych zazwyczaj jest dużym zagrożeniem dla plantacji. Efektywność ich zwalczania jest w dużym stopniu uzależniona od umiejętności ich wczesnego wykrywania i rozpoznania.

Choroby grzybowe
Powszechną i dość szybko rozpoznawalną chorobą jest mączniak prawdziwy zbóż. Pierwsze jego objawy są zauważalne już jesienią we wcześniej wysianych zbożach na glebach zasobnych w azot. Na pierwszych liściach lub pochwach liściowych mogą pojawiać się białe skupiska grzybni z niewidocznymi gołym okiem zarodnikami. Rośliny początkowo rozwijają się pozornie prawidłowo, jednakże wraz z ruszeniem wiosennej wegetacji grzyb szybko opanowuje również zdrowe liście, zwłaszcza, gdy jest ciepło i sucho. Nalot przyjmuje barwę szarą, jeśli zalega na roślinach przez dłuższy czas, a jeżeli porażenie jest świeże, nalot jest biały. Sprawca mączniaka prawdziwego to gatunek złożony, biologicznie zróżnicowany i wyspecjalizowany. Oprócz zbóż może porażać wiele gatunków traw. Do infekcji zarodniki potrzebują temperatury 12-20°C i wysokiej wilgotności powietrza. Natomiast produkcja zarodników grzyba odbywa się w dni słoneczne i suche. Spośród roślin zbożowych, najsilniej reaguje jęczmień w fazie od końca krzewienia do ukazania się liścia flagowego. Silnie porażana jest również pszenica, z największą szkodliwością w okresie od końca krzewienia do początku strzelania w źdźbło. W przypadku jęczmienia silne porażenie dolnych liści bardziej obniża plon, aniżeli w uprawie pszenicy, gdzie odpowiedzialność za plon ponoszą liście podflagowy i flagowy. Nie oznacza to, że nieistotny jest stan zdrowotny dolnych liści; ich silna infekcja przechodzi do górnych partii roślin, przyczyniając się do obniżenia plonu. Do zwalczania mączniaka prawdziwego stosuje się zazwyczaj substancje z grupy triazoli. W przypadku pszenicy wykonujemy co najmniej jeden zabieg, w fazie od strzelania w źdźbło do kłoszenia. Drugi zabieg wykonywany jest zwykle podczas zwalczania innych chorób, najczęściej w fazie kłoszenia. W jęczmieniu zabieg trzeba wykonać wcześniej, najlepiej w fazie krzewienia, nie później niż w fazie strzelania w źdźbło.

Kolejną jednostką chorobową w uprawach pszenicy są septoriozy, powodowane przez dwa grzyby mogące występować na liściach w tym samym czasie. Jest to septorioza paskowana liści oraz septorioza plew, występująca zarówno na liściach, jak i na kłosach pszenicy. Pierwsze objawy obecności tych patogenów mogą występować już na siewkach. Na początku są to chlorotyczne plamy, z czasem zamierające. Wnętrze plam w przypadku septoriozy paskowanej liści wiosną jest jasnoszare, a w przypadku septoriozy plew - jasnobrązowe. Z czasem na liściach zainfekowanych przez septoriozę plew powstają brązowe nekrozy, które łączą się ze sobą i powodują zamieranie całych liści. Na kłosach objawy widoczne są w postaci plam o barwie fioletowej lub brunatnej - najpierw w szczytowej części plew, później na ich brzegach i na całej powierzchni. Na liściach porażonych przez septoriozę paskowaną powstają brązowe nekrozy, wydłużone pomiędzy nerwami liści. Grzyb ten nie poraża kłosów. Infekcja odbywa się podczas dużej wilgotności, w temperaturze około 22°C. Do zwalczania wymienionych chorób przeznaczona jest szeroka gama preparatów chemicznych: substancje z grupy strobiluryn, tebukonazol, propikonazol, flusinazol i inne.

Plantacjach zbóż mogą być atakowane przez kilka gatunków rdzy. Rdza żółta zbóż i traw pojawia się w połowie wiosny. Szczególnie szkodliwe dla plonu jest porażenie liścia flagowego pszenicy i pszenżyta w fazie dojrzałości mlecznej. Rdza źdźbłowa na ogół pojawia się w drugiej połowie czerwca i na początku lipca. Porażane są głównie źdźbła i pochwy liściowe, w mniejszym stopniu liście. Rdza jęczmienia ma duże znaczenie, jeśli w lata ciepłe i suche dojdzie do porażenia wczesną wiosną. Wówczas jest szkodliwa zwłaszcza dla jęczmienia jarego.

Jęczmień, żyto i pszenżyto są szczególnie zagrożone rynchosporiozą w warunkach niższych temperatur i wysokiej wilgotności powietrza. Przed tą chorobą chroni wiele zapraw.

Po wykłoszeniu zbóż groźne stają się fuzariozy kłosów, zwłaszcza od początku kwitnienia. Porażają one kwiaty, kłosy i ziarniaki. Fuzarioza rozwija się w nich aż do zbioru, powodując obniżenie ilości i jakości plonu, szczególnie w przypadku pszenicy. Zakażone ziarno zawiera mikotoksyny wydzielane przez grzyby, które stanowią zagrożenie dla ludzi i zwierząt gospodarskich. Zabieg odpowiednim fungicydem zapobiega szerzeniu się choroby i zniszczeniu kłosa. Na rynku istnieje wiele preparatów zapobiegających oraz zwalczających te choroby, jednakże ich wybór w dużym stopniu zależy od wcześniej zastosowanych substancji czynnych.

Program ochrony
Producenci zbóż, szczególnie ozimych, planując ich ochronę przed chorobami, mogą wybierać pomiędzy pojedynczymi fungicydami lub gotowymi programami na cały sezon. Programy ochrony zbóż przed chorobami najczęściej obejmują ograniczanie najważniejszych patogenów, które mogą pojawić się w łanach. Nawet, jeśli są kosztowne, należy rozważać je w kontekście zdrowotności produktu oraz możliwości jego przechowywania. Im dłużej zamierzamy przechowywać zboże w gospodarstwie, tym solidniejsza musi być jego ochrona, a zwłaszcza ochrona kłosa i ziarniaków.

Choroby grzybowe porażają zboża w różnych fazach ich rozwoju. Konstrukcja oferowanych programów przewiduje zastosowanie poszczególnych fungicydów w takim momencie, aby przede wszystkim ograniczyć tych sprawców, którzy mogą właśnie się rozwijać i zagrażać roślinom. Generalnie pierwszym terminem zwalczania chorób jest faza od końca krzewienia do początku strzelania w źdźbło, gdzie najczęściej atakują: łamliwość podstawy źdźbła, septoriozy, rdza brunatna, mączniak prawdziwy i rynchosporioza. Drugi termin to faza od ukazania się liścia flagowego do końca kwitnienia. Zabiegi w tej fazie ukierunkowane są głównie na ograniczanie sprawców chorób liści flagowych i kłosów. W pszenicy ozimej są to obie septoriozy, rdza brunatna, brunatna plamistość liści i fuzarioza kłosów. Korzystanie z gotowych programów ochrony ma sens wtedy, gdy postępuje się ściśle według instrukcji producenta. Warunkami dobrego działania zabiegów późniejszych (faza druga) są zabiegi wykonywane wcześniej (faza pierwsza). Należy pamiętać o tym, że czas działania fungicydów zależy zarówno od ich składu chemicznego oraz dawki, jak i innych czynników: stopnia porażenia roślin chorobami, podatności uprawianych odmian, pogody, terminu wykonania zabiegu, itp. Skuteczność i efektywność ochronnego działania poszczególnych programów również jest zróżnicowana; wynika to ze składu chemicznego i mechanizmu działania preparatów.

Oto kilka przykładowych zestawów fungicydów do ochrony pszenicy ozimej:

• - BASF: Opera Max 147,5 SE - 1,5 l oraz Swing Top 183 SC - 1,2 l/ha
• - Bayer: Input 460 EC - 1,0 l oraz Fandango 200 EC - 1,0 l lub Prosaro 250 EC - 1,0 l/ha
• - DuPont: Alert 375 EC - 0,8 l oraz Charisma 207 EC - 0,75 l/ha
• - Syngenta: Tilt Plus 400 EC - 1,0 l lub Amistar 250 SC - 0,6 l oraz Artea 330 EC - 0,5 l/ha

W podanych wyżej przykładach uwzględniono preparaty o różnych substancjach aktywnych, które zawarte są również w środkach o innych nazwach handlowych. Ideą programów ochrony zbóż jest niepowtarzalność substancji czynnej w dwóch lub trzech zabiegach fungicydowych. Im większa różnorodność tych substancji, tym wyższa skuteczność ich działania.

Mariola Górecka
KPODR Minikowo,
Oddział w Przysieku