Żyzne gleby w gospodarstwie ekologicznym

W celu zapewnienia utrzymania żyzności gleb na wysokim poziomie,w gospodarstwie ekologicznym powinna być prowadzona produkcja roślinna powiązana z produkcją zwierzęcą. Ważny jest również prawidłowy płodozmian, który będzie gwarantował dodatni bilans substancji organicznej.

W warunkach naturalnych, każdy porost roślinny posiada różnorodny skład gatunkowy. W rolnictwie dominuje uprawa roślin w zasiewach jednogatunkowych. Różnorodność próbuje się zastąpić płodozmianem, czyli uprawą w kolejnych latach różnych gatunków roślin, które tworzą zespół wykorzystujący glebę w zróżnicowany sposób. Pierwotne rolnictwo polegało na kilkuletnim użytkowaniu gruntów, najczęściej po wypalonym lesie (gospodarka żarowa lub nowinowa). Podejście do definicji płodozmianu bywa bardzo zróżnicowane, często jest ono mylone ze zmianowaniem.

Funkcje płodozmianu w rolnictwie ekologicznym
Dla praktycznych potrzeb rolników ekologicznych przyjmuje się definicję "przyrodniczo poprawnego płodozmianu", tj. takiego doboru i następstwa roślin na danym polu, które zapewni spełnienie dwóch podstawowych funkcji:

• nawozowej kształtując właściwą podaż azotu i materii organicznej do gleby oraz
• sanitarnej przerywając cykle rozwojowe patogenów, szkodników i chwastów.

Funkcja nawozowa, to kształtowanie bilansu azotu i materii organicznej. Stałe podnoszenie żyzności gleby jest długofalowym celem, czyli strategią pracy rolnika. I tu właśnie należy podkreślić, iż podstawową funkcję nawozową spełniają nie tyle nawozy organiczne, z obornikiem na czele, ale płodozmian. Chodzi tu nie tylko o wzajemne proporcje między gatunkami roślin podwyższającymi i obniżającymi żyzność gleby. Chodzi również o to, że zanim pozyskamy własny obornik, musimy zapewnić zwierzętom paszę oraz ściółkę, a więc surowce, które muszą urosnąć na polu i dopiero wówczas powstaną nawozy pochodzenia zwierzęcego.

Funkcja sanitarna - to taki płodozmian, który pozwala wyeliminować czynniki chorobotwórcze pochodzenia glebowego oraz zapobiegawczo ograniczyć zachwaszczenie. Na przykład owies głuchy, miotła zbożowa i wyczyniec polny występują w zbożach ozimych, można więc zapobiec ich rozprzestrzenianiu uprawiając zboża jare na przemian z ozimymi. Rośliny okopowe "czyszczą glebę" zmniejszając zachwaszczenie. Ostrożeń znika po wieloletniej uprawie lucerny.

Biologiczna ochrona  roślin w rolnictwie ekologicznym polega przede wszystkim na: zapobieganiu, wytwarzaniu substancji obronnych przez rośliny, zabiegach biotechnicznych oraz stwarzaniu warunków do rozwoju organizmów pożytecznych. Skuteczna ochrona roślin tkwi w różnorodności i wewnętrznych przeciwnościach zjawisk przyrody. Masowe występowanie szkodników i chorób traktuje się jako biologiczny wskaźnik zachwiania równowagi ekologicznej agrosystemu w gospodarstwie. Zatem jeśli pojawia się problem chorób czy szkodników, można wnioskować, że w którymś miejscu zostały naruszone zasady gospodarowania. Aby zapobiec stratom plonów, stosuje się wówczas bezpośrednie zabiegi profilaktyczne oparte na naturalnych wyciągach i wywarach z niektórych roślin. Wielki wpływ na funkcjonowanie całego systemu gospodarstwa ekologicznego stanowi pokarm dla roślin. Nawozy organiczne są podstawą nawożenia w gospodarstwie ekologicznym. Najbardziej zalecanym nawozem jest kompost.

Stosowanie kompostu jest najwłaściwszą formą nawożenia gleby, pozwala on najskuteczniej przywrócić i utrzymać równowagę biologiczną gleby. Kompost jest nawozem stabilnym, z którego składniki uwalniane są stopniowo, w odpowiednich proporcjach. Podstawowym materiałem do kompostowania w gospodarstwie jest obornik, doskonały substrat z uwagi na proporcję węgla do azotu. Do kompostowanego obornika można dodać wszelkie resztki roślinne z ogrodu i gospodarstwa: chwasty, przegniłe siano, wykoszone niedojady, łęty ziemniaczane, nieużytkowe części warzyw, liście, pokosy oraz darń z nie użytkowanego trawnika, odpadki kuchenne  oraz stare trociny. Niedozwolone jest stosowanie: osadów ściekowych, odpadów komunalnych, nawozów zwierzęcych z ferm przemysłowych.

Dążąc do zwiększania żyzności gleby należy prowadzić uprawę międzyplonów - są to rośliny wysiewane razem (wsiewki) lub po zejściu z pola przedplonu (poplony ścierniskowe, poplony ozime). Wysiane międzyplony wykorzystują składniki pokarmowe, pozostawione po przedplonie, nie dopuszczają do ich wypłukiwania czy też pobrania przez chwasty, okrywają glebę. Ponadto ograniczają rozwój chwastów i zapobiegają erozji. Bardzo ważnym zadaniem niektórych z nich jest rola fitosanitarna, polegająca na ograniczaniu rozwoju agrofagów (chorób i szkodników). Do tej grupy zaliczamy rośliny szybko rosnące, dobrze ulistnione i ich mieszanki (gorczyca, rzodkiew oleista, rzepik, rzepak, facelia, gryka, wyka kosmata, żyto, jęczmień itp.). Zwiększyć żyzność gleby można też stosując w uprawie zielone nawozy - stanowią je rośliny o szybkim wzroście, które wytwarzają dużą masę wegetatywną. Rośliny te rozdrabnia się i przyoruje w celu wzbogacenia gleby w azot i związki organiczne. Należy pamiętać, że o ich funkcji nawozowej decyduje głównie zdolność wiązania azotu. Z tego względu rośliny lub ich mieszanki, uprawiane na zielony nawóz, powinny zawierać dużo motylkowatych drobnonasiennych, strączkowych w siewie czystym lub mieszankach np. ze zbożami. Wiążą one azot atmosferyczny i udostępniają go sukcesywnie roślinom następczym, wpływają korzystnie na właściwości fizyczne gleby, zwłaszcza na jej sprawność, pobudzają aktywność organizmów glebowych, zwiększają zawartość próchnicy. Do najczęściej wysiewanych roślin na zielony nawóz, należą: żyto ozime, seradela, koniczyna, facelia, gorczyca, gryka, łubin, rzepik, rzepak, rzodkiew oleista itp. Następną metodą agrotechniczną podnoszącą żyzność gleby może być mulczowanie. Mulcz jest to pokrywa ochronna gleby w celu zniwelowania niekorzystnych oddziaływań czynników siedliskowych. Chroni powierzchnię gleby przed erozją, pobudza procesy biologiczne, ogranicza wschody chwastów, zwiększa retencję wody w glebie. Jako mulcz używa się różnorodnej materii organicznej i nieorganicznej. Mulczowanie można stosować przed roślinami wymagającymi późnego siewu jak kukurydza, ziemniaki. Najczęściej używanymi do mulczowania roślinami są gorczyca i facelia. Najbardziej wzbogacające glebę w substancję organiczną - zwiększające żyzność gleby są rośliny wieloletnie motylkowe pastewne i ich mieszanki z trawami oraz trawy w uprawie polowej. W istocie rzeczy tylko uprawa roślin motylkowatych zwiększa ilość azotu będącego w dyspozycji gospodarstwa ekologicznego (nie licząc udziału organizmów wolno żyjących, które również wiążą azot). Pozyskując azot z atmosfery poprzez wiązanie biologiczne, zwiększamy jego ilość w obiegu gospodarstwa. Każda plantacja roślin motylkowatych pełni funkcję własnej fabryki azotu, należy też dodać, że udział tych roślin powinien wynosić 20-25% w plonie głównym i 15-30% w międzyplonach. Rośliny, które pozostawiają najwięcej azotu w glebie to: koniczyna czerwona i lucerna mieszańcowa, potem należy wymienić koniczynę białą i komonicę zwyczajną, w drugiej grupie są rośliny strączkowe, należą do nich: łubin żółty, wąskolistny i biały, groch siewny i pastewny, bobik, seradela, wyka siewna i kosmata.

Jerzy Trzebiatowski
KPODR Minikowo,
PZDR Nakło nad Notecią

styczeń 2009