Natura 2000
Natura 2000 to Europejska Sieć Ekologiczna
mająca na celu zachowanie różnorodności biologicznej krajów
Unii Europejskiej poprzez ochronę siedlisk przyrodniczych
oraz gatunków, które uważa się za cenne i zagrożone w skali
całej Europy. W ten sposób realizowane są założenia Rady Europy
przyjęte w Goeteborgu w czerwcu 2001 r.
o powstrzymaniu do roku 2010 ubożenia bioróżnorodności
w krajach członkowskich. Jest to również odpowiedź na rosnące
zagrożenia walorów przyrodniczych naszego kontynentu, spowodowane
urbanizacją, uprzemysłowieniem, zamianą siedlisk naturalnych
na użytki rolne oraz działalnością rolniczą.
Pojęcie Natura 2000 ze względu na wyznaczanie
jej obszarów jest coraz częściej używane, ale w społeczeństwie
wiedza na ten temat jest jeszcze niewielka. W tym artykule
postaram się przybliżyć to zagadnienie - zasady wyznaczania
oraz nowe możliwości finansowania.
Podstawą wyznaczana sieci jest Dyrektywa
Ptasia, która ma na celu ochronę i zachowanie populacji ptaków
naturalnie występujących w stanie dzikim na terytorium europejskim
krajów UE, a także ich gniazd i siedlisk. Dotyczy to gatunków
ginących lub zagrożonych ze względu na zmiany zachodzące w
ich siedliskach, gatunków rzadkich oraz innych wymagających
ochrony ze względu na charakter ich siedlisk. Właśnie w tym
celu tworzone są Obszary Specjalnej Ochrony (OSO). Dla utrzymania
bioróżnorodności i tworzenia sieci duże znaczenie ma również
Dyrektywa Siedliskowa, w ramach której ustalana jest lista
siedlisk zagrożonych i wyznaczanie Specjalnych Obszarów Ochrony
(SOO), szczególnie zbiorowisk roślinnych (tabela 1). Listy
obszarów "ptasich" i "siedliskowych" nigdy nie będą jednak
w pełni zamknięte i ostateczne ustanowione, przyjęto bowiem,
że sieć ma mieć charakter otwarty. Zawsze więc będzie można
dodać kolejne obszary, jeśli zajdzie taka potrzeba i jeżeli
ich znaczenie dla ochrony określonych siedlisk i gatunków
będzie wystarczająco udokumentowane.
Wyznaczenie SOO i OSO nakłada na państwa
członkowskie obowiązek zachowania wartości przyrodniczych,
które były podstawą ich wytypowania. Jednak wymienione Dyrektywy
nie narzucają ani form, ani metod ochrony. Wybór pozostaje
w gestii krajów członkowskich UE. Ważny jest efekt końcowy,
czyli zachowanie na obszarach wchodzących w skład sieci chronionych
walorów w stanie przynajmniej nie gorszym od wyjściowego.
Dyrektywa zaleca również krajom członkowskim, aby zapewniły
ekologiczną spójność sieci Natura 2000 poprzez tzw. korytarze
ekologiczne.
Każdy kraj sam przygotowuje propozycję sieci
na swoim terytorium. Komisja Unii Europejskiej, w porozumieniu
z zainteresowanymi krajami, ustala ostateczną listę obszarów
o znaczeniu wspólnotowym. Jeśli kraj nie zaproponuje włączenia
do sieci obszarów, które na to zasługują, Dyrektywa przewiduje
procedurę wymuszenia ochrony przez Komisję UE.
Zgodnie z wymienionymi Dyrektywami Polska
zobowiązana jest do utworzenia sieci Natura 2000 w celu objęcia
ochroną 76 typów siedlisk przyrodniczych, 267 gatunków ptaków,
108 gatunków roślin i zwierząt inne niż ptaki. Obszary te
obejmą w naszym kraju 9,3% powierzchni lądowej kraju, w tym:
43% stanowią lasy, 11% - grunty orne, użytki zielone - 23%,
wody śródlądowe - 11%, pozostałe - 12%. W przypadku obszarów
"siedliskowych" Unii Europejskiej zgłoszone zostały do Komisji
Europejskiej 184 obszary jako propozycja do ustanowienia obszarów
specjalnej ochrony siedlisk. Przewiduje się, że docelowo sieć
Natura 2000 może objąć ok. 17% powierzchni, gdzie użytki rolne
będą zajmować ok. 2 mln ha. Do obszarów Natura 2000 może należeć
część lub całość obszarów objętych jedną lub różnymi formami
ochrony (np. parki narodowe, krajobrazowe, rezerwaty przyrody
itp.), jak również obszary lub obiekty nie objęte żadną z
tych form.
Utworzenie sieci Natura 2000 nie oznacza
automatycznego objęcia go ochroną ścisłą, tzn. wyłączenia
z działalności gospodarczej. Dla zatwierdzonych obszarów sieci
opracowuje się priorytety ochrony, ustala konieczne działania
ochronne, a w miarę potrzeby także tworzy plany ochrony. Plany
ochrony wskażą pewien kierunek i metody gospodarowania na
danym obszarze. Zostaną w nich określone istniejące i potencjalne
zagrożenia, warunki zachowania bądź przywrócenia walorów przyrodniczych,
najkorzystniejsze sposoby rozwiązywania konfliktów na linii
człowiek - przyroda, sposoby realizacji planu. Należy mieć
na uwadze, że zalecenia ochronne będą musiały być sformułowane
dla każdego typu siedliska i dla każdego gatunku osobno.
Ochrona obszaru w ramach sieci NATURA 2000
nie wyklucza jego gospodarczego wykorzystania. Obowiązywać
jednak będzie zasada, że użytkowanie nie może spowodować zaniku
określonego typu siedliska, zmniejszenia jego powierzchni
czy zaburzenia jego struktury i funkcji. W wielu przypadkach
może się okazać, że kontynuacja dotychczasowego sposobu użytkowania
terenu jest warunkiem utrzymania danego typu siedliska lub
całych kompleksów krajobrazowych, z którymi związane są określone
gatunki zwierząt lub roślin.
Natomiast każdy plan lub przedsięwzięcie,
które może w istotny sposób oddziaływać na obiekt wchodzący
w skład sieci, musi podlegać ocenie oddziaływania skutków
na jego ochronę. Zgoda na działania szkodzące obiektowi może
być wyrażona wyłącznie w określonych przypadkach i pod warunkiem
zrekompensowania szkód w innym miejscu (w celu zapewnienia
spójności sieci).
Ważną rolę w ochronie bioróżnorodności w
naszym kraju pełni rolnictwo, ponieważ gospodarka rolna jest
realizowana na obszarze obejmującym ok. 60% powierzchni kraju.
Również w zgłoszonych do Komisji Europejskiej obszarach Natura
2000 grunty rolne stanowią aż 30% powierzchni. W porównaniu
do krajów Europy Zachodniej nasze tereny rolnicze odznaczają
się stosunkowo wysoką różnorodnością biologiczną, co potwierdza
monitoring ptaków. Zamieszkuje u nas np. 41% europejskiej
populacji bociana, 39% ortolana i kuropatwy, 34% pliszki żółtej,
29% derkacza i wiele innych. Są one ważnym wskaźnikiem zrównoważonego
rozwoju obszarów wiejskich.
Zjawisko niekorzystne z punktu widzenia zachowania
bioróżnorodności na obszarach wiejskich związane jest zarówno
z nadmierną intensyfikacją produkcji rolnej, monokulturą,
upraszczaniem struktury krajobrazu, jak również porzucaniem
siedlisk marginalnych. Stąd duże znaczenie dla ochrony różnorodności
gatunków i siedlisk będą miały bodźce ekonomiczne skierowane
do rolników. Ze względu na sieć Natura 2000 obecnie najważniejszymi
instrumentami są programy rolnośrodowiskowe, które są obligatoryjne
dla krajów członkowskich. Uczestnictwo rolnika jest dobrowolne,
ale za realizację pewnych działań może on otrzymać określone
środki finansowe. Wielu rolników gospodarujących na obszarach
Natura 2000 już z tych płatności w ramach programów rolnośrodowiskowych
korzysta. W założeniach do PROW na lata 2007-20013, wsparcie
finansowanie rolników, którzy muszą realizować zobowiązania
wynikające z faktu położenia gospodarstwa na wyznaczonych
obszarach Natura 2000, dostępne będzie w ramach działania
"Płatności dla obszarów Natura 2000". Rolnikom, którzy będą
realizować pakiety mające na celu zachowanie dobrego stanu
siedlisk przyrodniczych i ostoi gatunków istotnych dla programu
Natura 2000, przysługiwać będą płatności zwiększone o 20%.
Płatności te dają szansę na dostosowanie
działań gospodarczych do ochrony różnorodności biologicznej
oraz zachowanie dziedzictwa przyrodniczego kontynentu europejskiego.
Rozmieszczenie obszarów Natura 2000 w woj.
kujawsko-pomorskim
