Uwaga na RTĘĆ!

Metale ciężkie zaliczane są do tych zanieczyszczeń żywności, które stanowią szczególne zagrożenie dla zdrowia człowieka.

Podczas realizacji programu "Ekologizacja wsi województwa kujawsko-pomorskiego, kształtowanie postaw i zachowań społeczeństwa wiejskiego poprzez wdrażanie w życie tzw. dobrej kultury rolnej", współfinansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu, uczestnicy otrzymują informacje dotyczące m.in. zanieczyszczeń antropogenicznych, w tym metalami ciężkimi.

Skutki ich działania nie są natychmiastowe, lecz ujawniają się po wielu latach lub dopiero w następnych pokoleniach. Podstawą zapobiegania zanieczyszczeń żywności jest świadomość i etyka każdego jej producenta - począwszy od małych warzywników przydomowych, a skończywszy na ogromnych plantacjach przemysłowych.

Przy obecnym postępie cywilizacyjnym zanieczyszczenie żywności pierwiastkami ciężkimi jest trudne do uniknięcia. Można jedynie dążyć do tego, aby ich stężenia były jak najniższe. Zanieczyszczenie żywności jest odzwierciedleniem skażenia powietrza, wody i gleby przez pyły, gazy przemysłowe, ścieki, odpady, a także procesy spalania węgla.

Jeżeli mamy pole, ogród czy działkę na terenie narażonym na skażenie, decyzję co do rodzaju upraw powinniśmy uzależnić od analizy gleby na zawartość metali ciężkich (analizy gleb i materiału roślinnego wykonuje Okręgowa Stacja Chemiczno-Rolnicza w Bydgoszczy, ul. Powstańców Wielkopolskich 6). W razie wyników świadczących o znacznym przekroczeniu dopuszczalnych stężeń musimy pogodzić się z faktem, że na tej ziemi produkcja żywności jest niewskazana.

Wartości dopuszczalnych stężeń metali ciężkich w glebie określone są w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 roku w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi, a dla gospodarstw ekologicznych - w Rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 marca 2002 roku w sprawie dopuszczalnych stężeń metali ciężkich zanieczyszczających glebę.

Metale ciężkie są niezniszczalne i nieusuwalne. Raz wprowadzone do środowiska będą krążyć stale, zmieniając jedynie swą formę (rodzaj połączenia chemicznego). Do najbardziej toksycznych pierwiastków należą: rtęć (Hg), ołów (Pb) i kadm (Cd).

Rtęć
Rtęć (nazywana też wodnistym lub żywym srebrem) znana była już w IV wieku p.n.e. Był czas, że przypisywano jej właściwości lecznicze. Łączy się łatwo z innymi metalami, tworząc stopy. Może być zarówno wydobywana ze złóż, jak i pozyskiwana jako produkt uboczny przy wydobyciu cynku i miedzi. Głównymi producentami rtęci są: Chiny, Meksyk, Algieria i Hiszpania, które łącznie dają 75% produkcji światowej.

Rtęć jest jedynym metalem o ciekłym stanie skupienia w warunkach naturalnych. Uważa się, że jest to pierwiastek dużo bardziej toksyczny niż ołów i kadm. Może kumulować się w glebie, roślinach oraz w organizmach ludzkich i zwierzęcych, powodując wiele poważnych problemów zdrowotnych (np. uszkodzenie systemu nerwowego, upośledzenie funkcjonowania mózgu, uszkodzenie DNA i chromosomów, reakcje alergiczne, trudności rozrodcze). Jest trucizną wyjątkowo niebezpieczną ze względu na swą niezniszczalność oraz dużą zdolność parowania i łatwość rozpraszania się.

Światowa Organizacja Zdrowia uznała rtęć za najbardziej szkodliwy dla zdrowia składnik produktów spalania paliw kopalnych.

Według WHO, w krajach uprzemysłowionych rtęć odkłada się w glebie w ilości 5 g/ha, z czego 1/5 pochodziła do niedawna z ziarna zaprawianego rtęcią. Takie metody stosowano od lat dwudziestych XX wieku. Na przełomie 1971/72 roku w Iraku wprowadzono zaprawione ziarno do spożycia. Efektem tego tragicznego błędu było masowe zatrucie - różne źródła podają inne liczby ofiar. Po tym wydarzeniu stopniowo zaczęto odchodzić od stosowania związków rtęci w rolnictwie, jednakże spora ilość tego pierwiastka pozostała w glebach.

Największe zatrucie związkami rtęci pochodzącymi z przemysłu miało miejsce w latach 1953-1970 w Japonii, nad zatoką Minamata. Fabryka chemiczna odprowadzała do niej nieoczyszczone ścieki. Stężenie rtęci w tych ściekach nie było wysokie, jednak w naturalny sposób kumulowała się ona w kolejnych ogniwa łańcucha pokarmowego. W rybach drapieżnych stężenie rtęci było nawet kilka tysięcy razy wyższe niż w wodzie. Dla mieszkańców wybrzeża ryby były podstawą diety, stąd liczba ofiar śmiertelnych wynosiła według różnych źródeł od 100 do 230, a w kolejnych latach odnotowano znaczny wzrost urodzeń dzieci niedorozwiniętych fizycznie i umysłowo.

Stężenie rtęci w niektórych produktach żywnościowych może być dość wysokie. Największym zagrożeniem są ryby - stężenie rtęci w ich tkankach może być kilkaset razy większe niż w otaczającym je środowisku. Również mięso może czasami zawierać rtęć, w przypadku skażenia środowiska, w którym żyją zwierzęta. Skażanie żywności pochodzenia roślinnego możliwe jest wtedy, gdy podczas uprawy stosowane były środki chemiczne zawierające ten pierwiastek.

Rtęć jest używana w wielu produktach gospodarstwa domowego (m.in. barometry, termometry, baterie, żarówki fluorescencyjne). Dopóki jest w nich szczelnie zamknięta, nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Wykorzystuje się ją ponadto do wyrobu aparatury naukowo-badawczej, w technologii materiałów wybuchowych (piorunian rtęci), w przemyśle chemicznym i farmaceutycznym.

Co zrobić ze zbitym termometrem?
Niewiele osób wie, że po zbiciu termometru rtęciowego należy posypać rozproszoną rtęć proszkiem cynkowym lub siarką. Powstaje wówczas amalgamat, który neutralizuje rtęć i jest łatwy do uprzątnięcia. Jeśli nie mamy takiego proszku ani siarki, można zebrać rtęć kartką lub zakraplaczem (niektóre źródła zalecają, by zrobić to metalową szczotką na metalową szufelkę, ale taki sposób rozbija plamę na mnóstwo drobnych kropelek, które potrafią rozbiec się po całym mieszkaniu), następnie umieścić w słoiku z zimną wodą, po czym oddać do firmy utylizacyjnej (pytać można w aptekach). Należy być szczególnie ostrożnym i nie wdychać oparów. Pozostawienie rtęci niesprzątniętej naraża mieszkańców skażonego pomieszczenia na długotrwałe wdychanie par rtęci.

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 3 października 2008 roku zmieniającego rozporządzenie w sprawie ograniczeń, zakazów lub warunków produkcji, obrotu lub stosowania substancji niebezpiecznych i preparatów niebezpiecznych oraz zawierających je produktów, termometry rtęciowe zostały wycofane ze sprzedaży od dnia 3 kwietnia 2009 roku (mogą być jednak nadal używane).

Gdzie wyrzucić zużytą świetlówkę?
Rozwój techniki oświetleniowej
w Polsce i na świecie oparty jest obecnie o zastosowanie rtęci w świetlówkach. Każda energooszczędna żarówka (tzw. świetlówka) zawiera od 3 do 5 mg rtęci i z tego względu po zużyciu traktuje się ją jako odpad niebezpieczny. Ustawa o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym z 29 lipca 2005 roku (nowelizacja 25 listopada 2008) precyzuje, że świetlówki powinny trafić do odpowiednich punktów zbierania. Przy zakupie nowej świetlówki można zużytą pozostawić w sklepie (na zasadzie "1 za 1"). Są również lokalne punkty zbierania sprzętu elektrycznego i elektronicznego, które przyjmą każdą liczbę zużytych świetlówek.

Na wysypiska śmieci w Polsce trafiają miliony zużytych świetlówek rocznie. W ciągu jednego tylko roku do gleby, wody i roślin przedostaje się z nich około 1 tony rtęci.

Niektóre punkty przyjmowania elektro-śmieci w województwie kujawsko-pomorskim:

ABBA-EKOMED Sp. z o.o.
Toruń, ul. Moniuszki 11/13
Przedsiębiorstwo Unieszkodliwiania Odpadów EKO-WISŁA Sp. z o.o.
Świecie, ul. Sulnówko 74C
n JAVI-TRANS Sp. z o.o.
Nakło, ul. Młyńska 2B
Przedsiębiorstwo Usług Miejskich Sp. z o.o.
Grudziądz, ul. Konarskiego 31
REMONDIS Bydgoszcz Sp. z o.o.
Bydgoszcz, ul. Inwalidów 4
Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej SANIKO sp. z o.o.
Włocławek, ul. Komunalna 4
Zakład Utylizacji Odpadów
Komunalnych PGKiM Sp. z o.o.
Inowrocław, ul. Bagienna 77.

Dziś już mamy większą świadomość zagrożenia, jakie stanowi skażenie związkami rtęci. Poznanie "wroga" pozwala na właściwe mu przeciwdziałanie, stąd też podjęto wiele decyzji ograniczających lub wyłączających stosowanie rtęci, a także opracowano metody neutralizujące rtęć. Zadbajmy o siebie i przyszłe pokolenia, o środowisko, w którym żyjemy. Niech nasze działania będą rozsądne i przemyślane. Pamiętajmy, że niewinnie wyglądająca świetlówka wyrzucona na śmieci jest podstępnym trucicielem. Dbajmy o siebie...

Ewa Ziółkowska
KPODR Minikowo, Oddział w Przysieku

09 2009