Ryba z kurnika...
Względy koniunkturalne i ekonomiczne ograniczają
w ostatnich latach wzrost sprzedaży karpia towarowego i pstrąga.
Szansą dla rozszerzenia asortymentu produkcji ryb jest podjęcie
chowu i hodowli nowych gatunków ryb. Szczególnie interesującym
gatunkiem jest sum afrykański (Clarias gariepinus) z uwagi
na swoje cechy gatunkowe i walory użytkowe.
Sum afrykański należy do rodzaju Clarias
z rodziny Clariidae (długowąse) i rzędu Siluriformes (sumokształtne).
Zamieszkuje on wszystkie rodzaje słodkowodnych wód Afryki.
Poza Afryką występuje w azjatyckich krajach basenu Morza Śródziemnego.
Turcja jest jego północną granicą naturalnego występowania.
Do Europy został sprowadzony na początku
lat osiemdziesiątych. Holendrzy jako pierwsi podjęli intensywne
metody chowu oparte na kontrolowanym rozrodzie i karmieniu
pełnoporcjowymi paszami w systemach recyrkulowanych. Metody
te pozwoliły osiągnąć na przestrzeni kilku lat produkcję na
poziomie kilku tysięcy ton rocznie. Kolejne lata, na skutek
nieprzystosowania rynku do nowego i praktycznie nieznanego
produktu, przyniosły załamanie poziomu produkcji. Pomimo trudnych
zdawałoby się początków, w krajach takich jak Niemcy, Belgia
czy Węgry powstały kolejne hodowle produkujące suma. Na początku
lat dziewięćdziesiątych produkcję prowadziło kilkadziesiąt
hodowli, które produkowały od 5 do 200 ton suma afrykańskiego
rocznie. W 1992 roku całkowita produkcja suma afrykańskiego
wyniosła 1300 ton. Obecnie w samej tylko Holandii produkuje
się ok. 1000 ton rocznie.
Do Polski sum afrykański został sprowadzony
w 1989 roku z Uniwersytetu Rolniczego w Wagenningen do Zakładu
Ichtiobiologii i Gospodarki Rybackiej Polskiej Akademii Nauk
i tutaj podjęto pierwsze próby hodowli tego gatunku w Polsce.
W związku z odmienną biologią i wymaganiami
chów suma afrykańskiego różni się znacznie od technologii
stosowanych w chowie innych gatunków (karpia i pstrąga). Odbywa
się pod dachem, w zbiornikach, którymi mogą być zarówno baseny
wykonane z laminatów, jak i brezentowe zbiorniki rozpięte
na metalowych stelażach, które można dowolnie umieścić, lub
betonowe baseny. W związku z tym, że tucz przebiega w bardzo
dużych zagęszczeniach i wymaga ciepłej wody o temperaturze
wynoszącej powyżej 25°C, musi się odbywać w zamkniętym obiegu
wody, z zastosowaniem filtrów mechanicznych (usuwają zawiesinę
organiczną) i biologicznych (nitryfikują związki azotowe).
Atrakcyjność produkcji suma afrykańskiego
polega głównie na tym, iż można prowadzić jego chów w dużych
zagęszczeniach, znacznie większych niż innych ryb i osiągać
produkcję rzędu 250 do 400 kg z 1 m3. Rybę towarową o masie
od 800 do 1000 gramów można wyhodować w okresie 6-8 miesięcy.
Jest to gatunek bardzo odporny na niekorzystne
warunki środowiska, takie jak: duża ilość materii organicznej
w wodzie, duża zawartość amoniaku, a co za tym idzie niska
zawartość tlenu w wodzie.
Produkcję suma afrykańskiego moż- na prowadzić
w specjalnie do tego wzniesionych pomieszczeniach lub w zaadaptownych
niewykorzystanych budynkach chlewni, kurników, pieczarkarni
czy nieczynnych szklarniach. Rybę można produkować w recyrkulowanych
obiegach zamkniętych, które zasilane są wodą studzienną lub
powierzchniową, podgrzaną do temperatury 25-30oC. Można również,
w miarę posiadanych możliwości, wykorzystywać podgrzane wody
zrzutowe z zakładów przemysłowych, głównie zakładów energetycznych
lub wody geotermalne.
Budynki typu szklarniowego to nic innego
jak zaadaptowane typowe szklarnie. Niebagatelną ich zaletą
jest to, że podczas dni słonecznych do podgrzewania wody w
hodowli wykorzystuje się w dużym stopniu efekt szklarniowy.
W okresie wiosenno-letnim udział tego rodzaju ogrzewania jest
znaczący. W pozostałych okresach koszty ogrzania wody w zasadzie
nie odbiegają, nieznacznie przewyższając koszty ogrzania w
obiektach tradycyjnych. W związku z powyższym wykorzystane
do tego celu szklarnie powinny posiadać dobrą izolację termiczną.
Korzystne jest nawet zaizolowanie styropianem całej szklarni
(pominięcie efektu szklarniowego), ponieważ w praktyce koszty
ogrzania szklarni wykorzystanej do chowu suma są wyższe niż
przy produkcji kwiatów i warzyw.
Budynki o zwiększonej izolacji cieplnej,
czyli zaadaptowane chlewnie, kurniki, obory czy pieczarkarnie
powinny również mieć dodatkową izolację cieplną.
Wykorzystywane obecnie technologie, oparte
na wysokich zagęszczeniach ryb umożliwiają prowadzenie chowu
na możliwie małej powierzchni. Do wyprodukowania rocznie 20
ton suma afrykańskiego wystarczy obiekt o powierzchni 100-150
m2. Wówczas wysokość pomieszczeń powinna wynosić ok. 3 m.
Nieco wyższa powinna być część budynku z blokiem filtra biologicznego.
Prowadzenie chowu w systemie recyrkulacji
pozwala w wysokim stopniu uniezależnić chów od niekorzystnych
czynników środowiskowych, takich jak: pasożyty, bakterie,
pestycydy czy metale ciężkie. Systemy recyrkulacyjne zasilane
wodą z niezależnych źródeł, takich jak studnie (kopane, głębinowe),
przy karmieniu ryb zbilansowanymi paszami pozwalają utrzymać
cały system produkcji w obrębie budynku, a tym samym daje
to możliwość izolacji produkcji od czynników zewnętrznych.
Sum afrykański posiada ważną cechę przydatną
w intensywnym chowie, może mianowicie uzupełniająco oddychać
tlenem atmosferycznym. Specyficzna budowa aparatu oddechowego,
silnie ukrwione, krzaczasto rozgałęzione wyrostki drugiego
i czwartego łuku skrzelowego, sprawią, że może on oddychać
powietrzem atmosferycznym w wodach z deficytem tlenowym lub
podczas krótkotrwałego przebywania poza środowiskiem wodnym.
Wodę poprodukcyjną można wykorzystywać w
różnoraki sposób. Może służyć bezpośrednio do nawadniania
i nawożenia upraw polowych bądź szklarniowych lub do uzupełniania
i nawożenia stawu karpiowego. Brak możliwości takiego wykorzystania
wody poprodukcyjnej stwarza konieczność odprowadzenia jej
do ścieków komunalnych.
Gatunek ten jest wszystkożerny, może odżywiać
się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzęcym. W naturalnych
warunkach, podstawowym źródłem jego pokarmu są żywe i martwe
ryby. Dojrzałość płciową sum afrykański osiąga w wieku 6-10
miesięcy.
Ryby karmi się odpowiednio zbilansowanymi,
wysokobiałkowymi (zawartość białka powyżej 35%) paszami pstrągowymi
o współczynniku pokarmowym wynoszącym poniżej 1 (zadanie w
optymalnych warunkach 1 kg paszy zapewnia przyrost masy ryb
powyżej kilograma). Z 1 m3 wody można uzyskać rocznie 1000-1500
kg ryby towarowej. Rybę towarową o masie jednostkowej 800-1000
g otrzymuje się w ciągu 6 miesięcy, jeszcze przed uzyskaniem
przez suma dojrzałości płciowej.
Mięso suma afrykańskiego jest mięsem o małej
zawartości tłuszczu (3,95%) i wysokiej zawartości białka ogólnego
(17,9%), doskonałe pod względem smakowym, kulinarnym i dietetycznym.
Praktycznie nie posiada ono ości, a w smaku przypomina delikatną
cielęcinę. Niezaprzeczalnym jego walorem jest wysoka wydajność
technologiczna mięsa w postaci tuszki i filetu, która wynosi
dla filetu ze skórą 51,6%, a bez skóry 45,4%.
Koszty uruchomienia chowu suma afrykańskiego
zależą oczywiście od skali planowanej produkcji i od tego,
czy wykorzystywać się będzie istniejącą już infrastrukturę
czy też wszystko rozpoczynać się będzie od "zera".
Podstawowe składniki kosztów (nie licząc nakładów na powstanie
ośrodka) to przede wszystkim wydatki na pasze oraz materiał
obsadowy. Mogą stanowić one w sumie nawet do 70% wszystkich
kosztów. Wyprodukowanie 1 kg ryby to koszt około 6,00 zł.
Sprzedając w hurcie można wynegocjować cenę pomiędzy 8,00
a 9,00 złotych za kilogram. Decyzja o rozpoczęciu tego rodzaju
inwestycji wydaje się być szczególnie atrakcyjna dla rolników
gotowych do zróżnicowania działalności produkcyjnej w swoim
gospodarstwie lub posiadających już stawy rybne. Tym bardziej,
że część środków na budowę ośrodka produkcyjnego i ewentualnie
przetwórni (nawet najprostsza forma przetworzenia mięsa znacznie
ułatwia zbyt i podnosi rentowność), można pozyskać w formie
dotacji z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej (w ramach
sektorowych programów operacyjnych SPO). Dodatkowym argumentem
za rozpoczęciem chowu suma afrykańskiego jest bez wątpienia
niskie, w porównaniu do notowanego w pozostałych krajach UE,
średnie spożycie ryb w Polsce, które w kolejnych latach powinno
sukcesywnie wzrastać.
Materiał obsadowy, który stanowi najczęściej
narybek o masie powyżej 10 g można kupić w Zakładzie Ichtiobiologii
i Gospodarki Rybackiej PAN w Gołyszu.
Schemat procesu produkcyjnego suma afrykańskiego
w obiegu recyrkulowanym.
